ଏକ ସମୟରେ, କେବଳ ଦର୍ଶନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏକାଏକି କୁଳ ଏକାଏକି ବିଶେଷ ଦଳ ସହିତ ଏକାଏକି ବୈକୁଣ୍ଠରେ ବାସ କରିବାର ଅଧିକାର ପାଇଥାଏ। ସେ ତିନି ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ, ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ରାଜା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହାଯାଏ – ଏହି ଜଳ ଧାରା, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଠାରୁ, ବଡ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଆଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ଜଳ ଧାରାକୁ ବୈଷ୍ଣବୀ ନଦୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜଳ ନଦୀ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ନାମ ଧରିଥିଲା, ଏହି ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଗଙ୍ଗା ନାମରେ ତ୍ରିଜଗତକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିଥିଲା, ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳ ଜୀବକୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚଳ ଅଚଳ ଜୀବ ସହିତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ତାପରେ ବାଷ୍କଲିଙ୍କୁ ବାମନ ଅବତାର କହିଲେ – “ମୋର ପଦଗୁଡିକୁ ପୂରଣ କର।” ବାଷ୍କଲି ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ନିର୍ବାକ ହୋଇଗଲେ, କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଜାରୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ – “ଦାନ ଦେବାର ଶକ୍ତି ସ୍ୱଭାବିକ, ଆମେ ଏହି ଶକ୍ତି ସୃଜନ କରିପାରିବା ନାହିଁ।” ବାଷ୍କଲି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ – “ଯେତେ ଦୂର ପୃଥିବୀ ଅଛି, ସେତେ ଦୂର ଏହି ଭୂମି ଦାନ ଦେଇଛି। ଆପଣ ବଡ, ଭୂମି ଛୋଟ, ମୁଁ ଅଧିକ କିଛି ସୃଜନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତି ସଦା ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି।” ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ ଦେଖି ନିର୍ବାକ ହେଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବାଷ୍କଲିଙ୍କୁ କହିଲେ – “ଦାନବ ମୁଖ୍ୟ, କହ, କେଉଁ ଵର ଦେବି? ମୋ ହାତର ଜଳ ତୁମେ ଦାନ କରିଛ। ତୁମେ ଵର ଚୟନ କରବାର ଯୋଗ୍ୟ, ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ତାହା ମାଗ।” ବାଷ୍କଲି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ – “ମୁଁ ଭକ୍ତି ଚୟନ କରୁଛି, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ହେଉ।” “ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବି, ଯାହା ତପସ୍ୱୀମାନେ ଲାଗି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।” ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ – “ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ସେଠାରେ ରହ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଵରାହ ଅବତାରରେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି।” ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବାଷ୍କଲି ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ; ଏବଂ ବାମନ ଅବତାର ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରିଲେ। ଏହି ଅସୁରମାନେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ପରେ ଦେବମାନଙ୍କର ସତ୍ୟତା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା; ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଜଗତକୁ ଅଧିକୃତ କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ବାଷ୍କଲି ପାତାଳରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିଲେ; ଶକ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବରେ ତିନି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଗୁରୁଙ୍କ ଅବତାରକୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ ଯୋଗ ରଖିଛି, ଏହି ଅବତାର ଏକ ଅପରାଧ ନାଶକ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହିପରି ବିବର୍ଣ୍ତି କରାଯାଇଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ଏହି ଜଗତରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ପଦକୁ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱପ୍ନ, ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା, କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କର୍ମ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପାପୀ ଜୀବମାନେ ଯୁଗର ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖି ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦର ଦର୍ଶନରେ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାକୁ ନିର୍ବାକ ଭାବରେ ଯାଇ, ତ୍ରିପୁଷ୍କରା ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରା କରିଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଇଥାଏ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ – “ପ୍ରଭୁ, ବାଷ୍କଲିଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ବାଲିଙ୍କ ଶମନ ସମୟରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଅବତାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା। ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି – ବାଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆଜି ପାତାଳରେ ବାସ କରିଛନ୍ତି। ନାଗତୀର୍ଥ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପିଶାଚମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶିବଦୂତୀ କିପରି ଏଠାରେ ଆସିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଲା? କିଏ ପୁଷ୍କରକୁ ଆକାଶରେ ଆଣିଲା? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ବାଷ୍କଲିଙ୍କ ବନ୍ଧନ କିପରି ହେଲା, କହନ୍ତୁ। ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚାଲିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ କଣ ଥିଲା? ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି, ଯଥାଘଟିତ କହନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହା ପାପ ନାଶକ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ – “ରାଜା, ଆପଣ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାଘଟିତ କହିବି। ବାଷ୍କଲିଙ୍କ ବନ୍ଧନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦବ୍ୟାପନରେ ହୋଇଥିଲା; ଏହି କଥା ଆପଣ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିଛି। ପୁନି, ଭୀଷ୍ମ, ଯେତେବେଳେ ବୈବସ୍ୱତ ଯୁଗ ଆସିଲା, ବାଲି ତିନି ଜଗତ ଜୟ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶମନ କଲେ। ବାଲି ଏକା ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଏହିପରି ଶମନ ହେଲା; ପୁନି ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଦବ୍ୟାପନ କଲେ। ବାମନ ଅବତାର ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୁନି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭାବରେ ବାମନ ଏକ ବାମନ ଅବତାର ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଆପଣଙ୍କୁ କହିଲି; ଏବେ ନାଗତୀର୍ଥ ଉପରେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅନନ୍ତ, ବାସୁକି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତକ୍ଷକ, କର୍କୋଟ ନାଗମୁକ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମନାଗ, ମହାପଦ୍ମ, ଶଂଖ, କୁଳିକ, ଅପରାଜିତ – ଏମାନେ କଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା। ଏମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା; ଏମାନେ ବଙ୍କ, ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଖ, ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।