ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାମନ ଏକ ଛୋଟ ଅନୁରୋଧ ନେଇ ଅସୁର ବାଷ୍କଳିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ—ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ। ଏହି ଅନୁରୋଧକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ଦାନବର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦାନୁପୁତ୍ର ବାଷ୍କଳିଙ୍କୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ତୁମେ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛ; ଏହି ବର ଦିଅ।” ବାଷ୍କଳି କହିଲେ, “ହେ ଦେବରାଜ, ବାମନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ଠାରୁ ତିନି ପଦ ଜମି ଗ୍ରହଣ କର। ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଭରେ ବାସ କର।’’ ଏପରି କହି ବାଷ୍କଳି ବାମନଙ୍କୁ ତିନି ପଦ ଜମି ଦେଇଦେଲେ। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜଳ ଦେଇ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ କହିଲେ—"ହରି ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋନ୍ତୁ।" ବାଷ୍କଳି ଏହି ଦାନ ଦେଇବା ସାଥିକୁ, ହରି ବାମନ ରୂପ ଛାଡିଲେ। ତାପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ, ହରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତିନି ବଡ଼ ପଦେ ଅଟକିଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ମୁହାଁ କରି, ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ବାମ ପାଦ ତଳେ ଦାନବମାନଙ୍କ ନିବାସ ରହିଲା। ପ୍ରଥମ ପଦ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଉପରେ ଦେଲେ, ତୃତୀୟ ପଦରେ ଏହି ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡକୁ ଛିଡ଼ିଦେଲେ। ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଂଠିର ଟିପ୍ରୁ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡ ଫାଟି ଅପାର ଜଳ ବେହିଗଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ବଢ଼ିଯାଇଲା। ଏହି ଜଳ ଧ୍ରୁବ ଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତକୁ ବଢ଼ି ଚାଲିଗଲା, ପୁଷ୍କରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ଧୋଇଦେଲା। ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯେଉଁ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା, ତାକୁ ବୈଷ୍ଣବ ପଦଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଦର୍ଶନ କରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ୨୧ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ତିନି ଶତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ତାପରେ ସେଉଁଠି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ, ବଡ଼ ଆଂଠିର ଟିପ୍ରୁ ଯେଉଁ ଜଳ ନିସ୍ସରିତ ହେଲା, ସେହି ନଦୀକୁ ବୈଷ୍ଣବୀ ନଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ତ୍ରିଜଗତ୍, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜିବ ଓ ଅଚଳକୁ ଆବୃତ କରାଯାଇଛି। ପବିତ୍ର ଜଳ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଥିଲା, ସେହି ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ହେଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡକୁ ଆବୃତ କଲା, ଏହା ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଥିଲା। ଏହାପରେ ବାଷ୍କଳିଙ୍କୁ ବାମନ କହିଲେ, “ମୋ ପଦ ଆଦାନ କର।” ବାଷ୍କଳି ମୁଖ ନମାଇ ଚୁପ୍ ହେଇଗଲେ, ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ: “ଦେବ, ଦେବାର ଶକ୍ତି ସ୍ୱାଭାବିକ, ଆମେ ନିଜେ ତିଆରି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ।” ବାଷ୍କଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଯାଏଁ ଯେତେ ଜମି ଥିଲା, ସେତେ ଦେଇଦେଲି। ଆପଣ ଅପାର, ଜମି ସୀମିତ, ମୁଁ ତିଆରି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ମାତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି।” ବିଷ୍ଣୁ, ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦେଖି, ଚୁପ୍ ରହିଲେ। ଏପରି କହି, ବିଷ୍ଣୁ ବାଷ୍କଳିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦାନବନାୟକ, କ'ଣ ବର ଚାହୁଁଛ? ମୋ ହାତରେ ଥିବା ଜଳ ତୁମେ ଦେଇଛ। ଏହି କାରଣରେ ତୁମେ ବର ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ। ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ଦେଇଦେବି।” ବାଷ୍କଳି କହିଲେ, “ଦେବ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ଚାହେଁ; ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ହୋଉ। ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବି, ଯାହା ତପସ୍ଵୀମାନେ ଅଳ୍ପେ ଲାଭ କରନ୍ତି।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଏଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରୁହ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବରାହ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଆସିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି।” ଏପରି କହି, ବାଷ୍କଳି ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ବାମନ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କଲେ। ଏହିପରେ, ଅସୁରମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ, ଦେବମାନଙ୍କ ସତ୍ୟତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା। ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଜଗତ ଅଧିକାର କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ବାଷ୍କଳି ପାତାଳରେ ରହି ଶୁଭରେ ବାସ କଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ତିନି ପଦ ଉପଲକ୍ଷେ ଦେବଗୁରୁଙ୍କ ଏହି ଅବତାରକୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମାନବ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଅପଶକୁନ, ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପାପକାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦ ଦର୍ଶନ କରି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠାକୁ ଯିଏ ନିରବ ଭାବେ ଯାଇ ତ୍ରିପୁଷ୍କରା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଉଁଠି ଭୀଷ୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ବାଷ୍କଳଙ୍କ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ବଳିଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବା ବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାରିକ। ମୁଁ ଏହି କଥା ଆଗରୁ ଶ୍ରୁତି କରିଛି—ବଳି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏଉଁଠି ପାତାଳରେ ବସିଛନ୍ତି।” “କିପରି ନାଗତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ପିଶାଚମାନେ କିପରି ଆସିଲେ? ଏଠି ଶିବଦୂତୀ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଲେ? କିଏ ପୁଷ୍କରକୁ ଆକାଶକୁ ନେଇଗଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କୁହ, ଓ ବଡ଼ ଋଷି। ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ କିଏଁ ଚାଲିଥିଲେ—ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣ କ’ଣ ଥିଲା?” ଏହିପରି ଭାବେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ସମାପ୍ତ ହେଲା।