ଧର୍ମର ସଦାଚାର ହେଉଛି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା—ଏହି କଥା ମନେ କରି, ବାଲି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଯଦି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାସ୍ତବରେ ପବିତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ତେବେ ମୁଁ ଚାଁଲିଯିବାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଯଦି ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋଠାରୁ କିଛି ଦାନ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆଉ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ ହେବି।” ବାଲି ଆଉ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଆଜି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରିଛି। ଯେଉଁମାନେ କୁଶ ଓ ଜଳ ଧରି ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।” ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ ବାଲିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା—ମୋତେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁବୟସରୁ ଯାହା ଶିଖିଛି, ତାହା ମନେ ପକାଇ କହିଲେ, “ଏଠାକୁ ଯଦି ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ କେବେ ଖାଲି ହାତେ ଫେରାଇବା ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଲେ ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି, ଏଉଁଠି ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବାମନଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।” ତେବେ ବାଲି କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଦାନ କାହାକୁ କ୍ଷତି ଦେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଦାନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି କ୍ଷତି ହୁଏ, ସେଇ ଦାନ ଅପବିତ୍ର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୁରୁ ଶର୍ମିତ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। ଏବେ ବାଷ୍କଲି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେପରି ଆଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ବାମନଙ୍କୁ ଦେଉଛି।” ବାଷ୍କଲି କହିଲେ, “ମାତ୍ର ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦେବାରେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ହେବ, ଯଦି ଆପଣ ଚାହନ୍ତି, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ଦେବି।” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଦାନବର ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହା ସତ୍ୟ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଚାହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛି। ଦାନୁପୁତ୍ର, ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ବର ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।” ବାଷ୍କଲି କହିଲେ, “ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ବାମନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋ ଠାରୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଆପଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭରେ ବସନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହି, ବାଷ୍କଲି ବାମନଙ୍କୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦେଇଦେଲେ। ତା’ପରେ ଜଳ ସାକ୍ଷୀ କରି ଦାନ କଲେ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଦାନବର ପ୍ରଭୁ ଦାନ କରିବା ସହ ବାମନ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ହରି ନିଜ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତା’ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ହରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତିନି ପଦେ ଅଟକେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ। ଦାନବମାନଙ୍କ ନିବାସ ଦେବତାଙ୍କ ବାୟଁ ପାଦ ତଳେ ରହିଗଲା। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପଦ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ରଖିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ରଖିଲେ, ତୃତୀୟ ପଦ ଦେଇ ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡକୁ ବିଦ୍ରୁମ୍ଭିତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଠୁଣ୍ଠିର ଆଗୁଁ ଟିପ୍ପରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭେଦ କରି ଏତେ ଜଳ ବେହେଇଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ସହିତ, ବୁଡ଼ିଗଲା। ଧ୍ରୁବ ଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଜଳ ବେହି ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନ ଧୋଇଗଲା। ଏହି ଚରଣ ଚିହ୍ନ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ‘ବୈଷ୍ଣବ’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଚରଣ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଯିଏ ଯାଏ ଓ ସେଠାର ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ଏବଂ ୨୧ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ଵୈକୁଣ୍ଠକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ସେଉଁଠି ୩୦୦ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପାର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ସାର୍ବଭୌମ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଭୀଷ୍ମ, ଏହି ଠୁଣ୍ଠି ଟିପ୍ପରୁ ଯେଉଁ ଜଳ ବେହିଲା, ତାହା ‘ବୈଷ୍ଣବୀ ନଦୀ’ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଉଦ୍ଭବ। ଏହି କାରଣରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମେତ ଭରିଯାଇଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ, ଠୁଣ୍ଠିର ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀ ନଦୀ ଭାବେ ପରିଣତ ହୋଇ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦେବୀ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଅଚଳ ସମେତ ଭରିଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ଉପରେ କୃପା ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପାଇଁ। ତା’ପରେ ବାଷ୍କଲିଙ୍କୁ ବାମନ କହିଲେ, “ମୋର ତିନି ପଦ ପୂରଣ କର।” ଏହା ଶୁଣି ବାଷ୍କଲି ନିରୁତ୍ତର ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାକ୍ ଦେଖି ପୁରୋହିତ କହିଲେ, “ଦାନ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏହି ଶକ୍ତି ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି। ପ୍ରଭୁ, ଯେତେ ଦୂର ପୃଥିବୀ ଅଛି, ସେତେ ଦୀଘା ଦାନ ବାଷ୍କଲି ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ରଖିନାହିଁ; ଭୂମି ଛୋଟ, ଆପଣ ବିଶାଳ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଧିକ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜସ୍ୱ।” ଏହିପରି ସତ୍ୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଚୁପ୍ ରହିଲେ। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ’ଣ ବର ଦେଉ? ତୁମେ ମୋତେ ଜଳ ଦେଇଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ବର ଚୟନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯାହା ଚାହଁ, ମୁଁ ପୂରଣ କରିଦେବି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବାଷ୍କଲି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ଚାହେଁ, ଏବଂ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ହେଉ।” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଏହି ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ସେଠାରେ ରୁହ। ଯେବେ ମୁଁ ବରାହ ରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ତେବେ ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି।” ଏପରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ବାଷ୍କଲି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ବାମନ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କଲେ। ଅସୁରମାନେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସତ୍ୟତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତିନି ଲୋକ ଅଧିକାର କରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ବାଷ୍କଲି ପାତାଳରେ ଶୁଭରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ସକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷା କଲେ।