ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ବାଷ୍କଳି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୋଇଯାଇଛି । ଏହି ସମୟରେ କେଶବଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କୁ ମୋତେ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ ସହଯୋଗ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବାସୁଦେବ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ ଦାନବକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛ, ତାହା ଏବେ ଅଜୟ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ମତି ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରିବାକୁ ପଡିବ । ଏହି ଦାନବକୁ ଏଠାରେ ବନ୍ଧିବା ଦରକାର ।” ତାପରେ ବାସୁଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦାନବନାଶକ ବାମନ ରୂପେ ଅବତାର ନେବି । ଏହି ଜଣେ ମୋ ସହିତ ବାଷ୍କଳଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଉ । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଏହି ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ତିନି ପଦ ଜମି ଦାନ ମାଗିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କର । ଏହି ଅନୁରୋଧ ମୁଁ କରିଛି, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦୟାକରି ଦିଅ । ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, ଦାନବ ନାୟକ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବେ ।” “ସେଠାରୁ ଦାନ ନେଇ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ, ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ତାଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ବସାଇଦିଅ । ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିବି, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ ତ୍ୱରାଣ୍ବିତ ହୁଅ, ଇନ୍ଦ୍ର ।” ଏଭଳି କହି, ବାସୁଦେବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ଭୟାନକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶୁଭ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶକୁନ ଦେଖାଗଲା — ମାଲତୀ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଶୀତଳ ପବନ ବହିଲା । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଆସିଲା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଦୟା ପାଇଁ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ କେଶ, ଉଦୟଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶଂଖ ପରି ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ନିୟତ ଥିବା, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଆଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ଅବତରଣ କରିବା ସମୟରେ ଦେବ, ଶିଦ୍ଧ, ଅସୁରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ତୀବ୍ର ବାୟୁରେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଦିନ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା । ରାଣୀ ଆଦିତି ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁକୁ ଗର୍ଭରେ ଧାରଣ କରି, ଭାରକ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଚାଳ ନମ୍ର, ମୁହଁ ଶିଥିଳ ଓ ଶୋକାକୁଳ, ଗଭୀର ଗର୍ଭଭାର ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ନାରାୟଣ ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାହା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିଲେ । ମୃଦୁ ପବନ ବହୁଥିଲା, ବର୍ଷା ପଡୁଥିଲା, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଉଠିଯାଉଥିଲେ; ଦୂର ଦୂରାନ୍ତରେ, ଜନମାନସରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିଲା । ଆକାଶରେ ଧୂଳି ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲା, ଅନ୍ଧକାର କ୍ରମେ ହଟିଯାଉଥିଲା; ବିଷ୍ଣୁ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସମୟରେ ଶତ୍ରୁତା ର ଭାବନା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । “ହେ ରାଜା, ଦେବମାତାଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କର; ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କାହିଁକି କହିବି? ମୁଁ ତିନି ଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରିବି । ବାଷ୍କଳିଙ୍କୁ ପାତାଳରେ ବସାଇଦେବି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନ ଓ ଶୋଭା ଦେଇଛି । ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ଏକା ଯୋଗ୍ୟ, ଅନେକ ବାଣ ଓ ରଥଚକ୍ର ବର୍ଷାଇବି । ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ନିଜ ଦୂଣ୍ଡ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବି; ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଓ ଦାନବମାନେ ପାତାଳରେ ରହିବେ ।” “ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟମାନ୍ୟ କରିଥାଏ, ଏହା ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା; ତଥାପି ଅଚାନକ ମୋ ମୁଁହରୁ କିଛି ଅନୁଚିତ କଥା ବିଦ୍ୟମାନ ହେଲା । ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଦେଖାଯାଇନଥିଲା କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା — ଦେଖ, କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଦୈତ୍ୟନାୟକଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ଦେଇଛି । କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଧନ ଓ ଶୋଭା ଦିଆଯାଇଥିଲା — ଏହି ବାୟୁ କି ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଗଲା, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହେଲା?” “ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ଯେପରି ଭାବିଥିଲି ସେଥିରେ ଆକୃତି ଆସିଛି; ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ, କଣ କହିବି, ଯେତେବେଳେ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ଅନୁଚିତ କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି? ସନ୍ଦେହରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଆଦିତି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ରହ କରି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଧାରଣ କଲେ ।” ଏପରି କ୍ଷଣେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଚମତ୍କାର ବାମନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମରେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧ ହୋଇଗଲା । ଏହି ଦେବତାନାଥ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ ନଦୀମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ବହାଇଲେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହିଲା । କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ; ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଜନ୍ମ ନେବା ସମୟରେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବଦୁନୁବିର ଧ୍ୱନି ହେଲା; ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ମୋହ ଓ ଦୁଃଖ ତିନି ଲୋକରୁ ହଟିଗଲା; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଭକ୍ତିର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତାମାନେ ସହ । ଦେବୀମାନେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର, ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ରଥରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଚାର କଲେ, ନାନା ପ୍ରକାର ଦକ୍ଷତା ଦେଖାଇଲେ; ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, ରାଗ ଦମିତ, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଆବେଶିତ ହେଲେ । ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ; ଏହିପରି ଦୁଃଖହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିବାକୁ ଆଶା କଲେ । ଆକାଶରେ କିଛି ଲୋକ ଜୟ ଜୟ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ; ଏମିତି ଧ୍ୱନି ଓ ହୃଦୟର ଉଲ୍ଲାସରେ, କିଛି ଲୋକ ଜନ୍ମ, ଭୟ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଜଗତ ପାଇଁ କହିଲେ, “ଏହି ବାମନ, ଯଦ୍ୟପି ପ୍ରଭୁ, ତଥାପି ତୁମ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଓ ସ୍ୱର୍ଗ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଛି; ସେ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ।” “ଏକ ରଙ୍ଗିନ ମଣି ଯେପରି ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ସ୍ୱୟଂଭୂ ତାଲିକାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଘର ଅଗ୍ନି ଅନ୍ୟ ନାମ ଧାରଣ କରି, ପୁନଃ ମୂଳ ନାମକୁ ଫେରେ; ଏପରି ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାମ ଲାଭ କରନ୍ତି ।” ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦେବ ଭାମନ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବେ — ଏହି ଭାବନା ସହ ଦେବତାମାନେ ଆଶା କଲେ ।