ଏକ ସମୟର କଥା, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମରେ ଭୀମଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ବାସ୍ତବରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମର ଥିଲେ। ଏକ ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଯମର ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ମୁଦ୍ଗଳ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଅଧିକ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦିଅ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଯମଦୂତମାନେ ଚାଲିଗଲେ, ପୁନି ଫେରି ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଧର୍ମରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଯେଉଁଠାକୁ ଗଲୁ, ମୁଦ୍ଗଳଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା। ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଆମର ଦୃଷ୍ଟିରେ କାହିଁକି ଅପରିଚିତ ରହନ୍ତି?” ତାହାପରେ ଯମ କହିଲେ, “ଏମିତି ଲୋକମାନେ ବ୍ୟପକ ଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ବୈତରଣୀ ନଦୀର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ। ଯେଉଁମାନେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ, ବା ଯମୁନା ନଦୀରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତିଳ, ସୁନା ବା ଅନ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, ଦୈନିକ ଗୋଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈତରଣୀ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି ଯମଦୂତମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କ’ଣ? ଏହା କେମିତି କରାଯିବ? କ’ଣ କରିଲେ ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି?” ସେମାନେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ କ’ଣ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ? ବ୍ରତର ବିଧି କ’ଣ? ସହ୯ଦୟ ହୋଇ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ଅନୁସାରେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିବି।” ତାପରେ ଯମ କହିଲେ, “ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଆଦି ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ପ୍ରତି ମାସ ଏହି ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ ଉଚିତ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ବ୍ରତ ବର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଞ୍ଚିଏ ପ୍ରତି ମାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।” ଏହି ବ୍ରତରେ ଉପବାସ ଅନିବାର୍ୟ, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ଦିନ, “ହେ ଦେବେଶ, ଆଜି ମୋର ଉପବାସ ଅଛି,” ବୋଲି ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସ୍୵ପ୍ନ ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଯଦି ଖାଇ ପକାଇ କିଛି ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦୟା କରି ମାଗିବା ଉଚିତ—“ମୋର ଅସୁଚିତା ଦୟାକରି ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।” ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ମାଟି, ଗୋବର ଓ ତିଳ ନେଇ ନିୟମାନୁସାରେ ନିମ୍ନାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। “ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, “ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଧରଣୀ, ମୋ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପ ଦୂର କର,” ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। କାଶୀର ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତିଳ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। “ହେ ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମେ, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।” ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧରି ଏବଂ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନିୟମିତ ପ୍ରକାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ପରେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ତା’ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏକ ନିର୍ମଳ କଳସ ପଞ୍ଚପଲ୍ଲବ, ପଞ୍ଚମଣି ଓ ଦିବ୍ୟ ମାଳା-ଗନ୍ଧ ସହ ଶୌଭାୟମାନ କରି ରଖିବା ଦରକାର। ଏହାକୁ ଜଳ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପୂରି ତା’ପରେ ତାମ୍ରପାତ୍ର ସହିତ ସ୍ରୀଧର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଠାରେ ବିଧିବତ୍ ବସାଇବା ଉଚିତ। ମାଟି, ଗୋବର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଧୋଇ ଚେନା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରିବା ଦରକାର। ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ହାତରେ ଯବ ଦେଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଅଲଗା ଭାବେ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି—“ହେ ଦେବେଶ ଯମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତୁମେ ଆସ, ହେ କେଶବ, ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅ। ହେ ହରି, ଏହି ପାଦ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରିଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରଖିବାରେ ନିୟୁକ୍ତ, ମୋପରି କୃପା କର।” ଏହାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀରର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅଂଗକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର—ଶ୍ରୀଦାତାଙ୍କ ପାଦକୁ, ଦୁଃଖ ନାଶକଙ୍କ ଜଙ୍ଘାକୁ, ଶିବଙ୍କ ନିତମ୍ଭକୁ, ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ କଟିକୁ, କାମଦେବଙ୍କ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗକୁ, ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଶୁକ୍ରକୁ, ଦାମୋଦରଙ୍କ ଉଦରକୁ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉରକୁ, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ମୁହଁକୁ, କେଶବଙ୍କ କେଶକୁ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧରଙ୍କ ପୃଷ୍ଠକୁ, ବରଦଙ୍କ ପାଦକୁ। ତା’ପରେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ପରଶୁଧର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଶିରକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ, ରାମ, ରାମ, କୃଷ୍ଣ, ବୁଦ୍ଧ, କଲ୍କି ଏହି ଦଶାବତାରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଏବଂ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣଦିଗର ନାୟକ ଏବଂ ମହାବଳୀ ଯମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନ ନମସ୍କାର, ନରକ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୋର ଆଶା ଦେଖାନ୍ତୁ। ଯମ, ଧର୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତକ, ବୈବସ୍ବତ, କାଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ, ନୀଳ, ଦଧ୍ନାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନ ନମସ୍କାର। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ, ବୈତରଣୀ ନଦୀ, ଯାହା ଅତି ଦୁଷ୍କର ଓ ପାପ ନାଶିନୀ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଥାଏ, ତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, “ମୋ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କର। ଯମଦ୍ୱାରର ଭୟଙ୍କର ପଥରେ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।”—ଏପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରତର ସମାପ୍ତି କରିବା ଉଚିତ।