ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଏକ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟାୟ ବାଣୀକୁ ଦୂରେ ରଖି, ଶାନ୍ତ ଦେବତା ସୋମଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ସେ ନମ୍ରତାରେ କହିଥିଲେ, “ଅନନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି ।” ଏହିପରି ସେ ଦୁଇ ଉରୁକୁ ଜଳୋଦରଙ୍କ ଭାବେ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କାମଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନେ କରି ପୂଜା କରିଥିଲେ । ସେ ପୁନି ପୁନି ଆନନ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦଦାତା ସୋମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସୋମଙ୍କ କଟିକୁ ସଦା ପୂଜା କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ଉଦରକୁ ଅମୃତୋଦରଙ୍କ ଭାବେ ଓ ନାଭିକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ, ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି ବୋଲି କହି, ସେ ସଦା ମୁଁହକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଦାନ୍ତମାନେ ଦ୍ୱିଜତିପତିଙ୍କ ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ, ହସକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାସଙ୍କ ଭାବେ ଓ ଓଠକୁ କୁମୁଦ ଫୁଲ ଉଦ୍ୟାନର ପ୍ରିୟ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା । ନାକକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧିର ନାୟକ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା, ଭୂରୁମାନେ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ଭାବେ । ଦୁଇ ଚକୁ ସଦା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାବେ ଓ ହାତ ନୀଳ ପଦ୍ମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ । ସମସ୍ତ ବଳିରେ ପୂଜିତ ହେଉଥିବା ଏହି ସୋମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦୁଇ କାନକୁ ଦାନବ ନାଶକ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା । ଲଳାଟକୁ ଚନ୍ଦ୍ରପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଓ କେଶକୁ ସୁଷୁମ୍ନା ନାୟକଙ୍କ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା । ମୁଣ୍ଡକୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାବେ ପୂଜା କରି, ମୁରାରି ଓ ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରାଯାଉଥିଲା । ମୁଣ୍ଡ ଶିରୋଭାଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ରୋହିଣୀ ନାମକ, ପଦ୍ମପ୍ରିୟା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦର ସାଗର ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା । ଏପରି ଭାବେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଧୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ପୂଜାରୀ ଭୂମିରେ ଶୁଇଯିବା ଉଚିତ । ପରେ ଉଠି, ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ । ପ୍ରଭାତରେ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଜଳକୁମ୍ଭ ଦାନ କରି, “ପାପ ନାଶକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର” ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ । ଗୋମୂତ୍ର ସ୍ୱାଦ କରି, ମାଂସ ଓ ଲୁଣ ନଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଆଠ କିମ୍ବା ବିଶ୍ ଥର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ । ଘିଅ ମିଶାଇ ତିନି ମୁଠି ଭୋଜନ କରି, ଉପବାସ ରହି ଏକାଘଣ୍ଟା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ । ପୂଜାରେ କଦମ୍ବ, ନୀଳପଦ୍ମ, କେତକୀ, ମଲ୍ଲିକା, ରକ୍ତପଦ୍ମ, ଶତଦଳ ପଦ୍ମ ଦେବା ଉଚିତ । ଅବିଲିନ୍ନ ଫୁଲ, ସିନ୍ଦୁବାର, ମଲ୍ଲିକା, ଧଳା ଫୁଲ, କରବୀର, ଶ୍ରୀଚମ୍ପକ ଏହି ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଚନ୍ଦ୍ରମାସଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ । ଶ୍ରାବଣ ଆଦି ମାସରେ ଏହି ଫୁଲ ଅନୁକ୍ରମେ ଦେବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ମାସରେ ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ସେଇ ମାସର ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏପରି ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ନିୟମିତ ଭାବେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଶେଷରେ ଶଯ୍ୟା ଓ ଶଯ୍ୟାସାମଗ୍ରୀ ସମେତ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ତାପରେ ସୁନାରେ ତିଆରି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ରୋହିଣୀ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ଓ ରୋହିଣୀ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଥିବା ଉଚିତ । ଏହାକୁ ଆଠ ମୁକ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି, ଧଳା ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ, ଏକ ଦୁଧର କୁମ୍ଭ ଉପରେ, ପୁନର୍ବାର ଏକ କଂସ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ପ୍ରଭାତରେ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି, ଚିନି ଫଳ ସହ ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଧଳା ପାତ୍ରରେ ସୁନାର ମୁଖ ଓ ଚାନ୍ଦିର ଖୁର ଲଗାଇ ଦେବା ଉଚିତ । ଏକ ଗାଈ, ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ଣା ଓ ପାତ୍ର ସହିତ, ସଙ୍ଖ ଦେଇ, ଅଳଙ୍କାରପୂର୍ଣ୍ଣ ଦମ୍ପତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ମନେ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ରୋହିଣୀ କଦାପି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ରୂପ ଓ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନର ମଧ୍ୟରେ କିଛି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି । “ହେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମୋ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହେଉ; ଏହିପରି ଭବସାଗରରେ ଭୟଭୀତ ଓ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ପାପହୀନ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ।” ଏହି ବ୍ରତ ଅପୂର୍ବ ଶୌଭା, ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଦାନ କରେ; ଏହି ବ୍ରତ ପିତୃଗଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ଥାଏ । ଏହିପରି ବ୍ରତ କରି, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ ହୋଇ, ତିନି ଶତ ସାତ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେଠାରୁ ପୁନର୍ବାର ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ । ଏହି ରୋହିଣୀ-ଚନ୍ଦ୍ର ଶଯ୍ୟା ବ୍ରତ ଯେଉଁ ନାରୀ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ମଧୁମଥନଙ୍କ ପୂଜା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପାସନା କଥା ପଢ଼ନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ମନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୌରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, ତଳାଓ, ବଗିଚା, କୁଆଁ, ଜଳାଶୟ ଓ ପଦ୍ମସରସ୍ୱତୀ ଓ ଦେବାଳୟରେ କିପରି କ୍ରିୟା ହୁଏ? ସେଠାରେ କିଏ ପୂଜାରୀ, କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବେଦି କେମିତି, ଦାନ, ଶକ୍ତି, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ଓ ଶିକ୍ଷକ କେଉଁଠି? କ’ଣ ଉପଯୁକ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ । ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ଏହି କ୍ରମ ଶୁଣ । ପୁରାଣରେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଶୁଭ ପକ୍ଷ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଭ ଦିନରେ, ଅଶୁଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ତଳାଓ ପାଖରେ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ । ବେଦି ଚାରି ହାତ ଲମ୍ବା, ବର୍ଗାକାର, ଚାରି ମୁଖ ଥିବା ଉଚିତ; ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ସୋଳା ହାତ ଲମ୍ବା ଓ ଚାରି ମୁଖ ଥିବା ଉଚିତ । ବେଦି ଚାରିପାଖରେ ଏକ ହାତ ଚଉଡ଼ା ତିନି ଗର୍ତ୍ତ ଥିବା ଉଚିତ; ଏହା ନଅ, ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ସମତଳ ମୁଖ ଥିବା ଉଚିତ । ଯୋନି ଏକ ବିତ୍ତ ଲମ୍ବା ଓ ଛଅ କିମ୍ବା ସାତ ଅଙ୍ଗୁଳ ଚଉଡ଼ା, ତିନି ଗର୍ତ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଥିବା ଉଚିତ । ସମସ୍ତ ଏକ ରଙ୍ଗରୁ, ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକା ସହିତ ଶୋଭିତ, ଅଶ୍ୱଥ, ଉଦୁମ୍ବର, ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ବଟ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହେବା ଉଚିତ । ମଣ୍ଡପର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ରହିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଆଠ ଶୁଭ ପୂଜାରୀ ଓ ଆଠ ଦ୍ୱାରପାଳ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ । ଏଠି ଆଠ ଜଣ ବେଦପାରଙ୍ଗତ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ନିୟମିତ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ ।