ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଉପଚାର ଏବଂ ଦାନ ପାଇଁ ଅନେକ ସାମଗ୍ରୀ—ପାଦପୀଠ, ଚପଲ, ଛତା, ଚାମର, ଆସନ, ଦର୍ପଣ, ଭାଣ୍ଡ, ଫଳ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ—ସଜାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିଜ ଦୃଢ଼ ବୃତ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭ ଗୁଣ ସହିତ ଏକ ଅଦ୍ଧିକ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ପିତାମ୍ବର ଗାଈକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଭାୟିତ କରାଯାଇ ଏକ ଶୋଭିତ ମନ୍ଦାର ପାଉଁଠି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ଗାଈ ରୂପା ଖୁର, ସୁନା ଶିଙ୍ଗ, ଏକ ଛୋଟ ଛାନା ଓ ପିତଳ ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡ ସହିତ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏହାକୁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସକାଳ ସମୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଦି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ସମୟରେ, ଉପାସକ ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ: “ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମର ଶୟନସ୍ଥଳ କେବେ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ମୋର ଧନ, ଦୃଢ଼ତା, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୋଷଣ ତୁମ ପରି ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଦେବତାମାନେ ତୁମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛନ୍ତି, ଏପରି ନାହିଁ; ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ଉଠାଇ ନିଅ।" ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହେଲା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଡ଼ି ଦେଇ ନମସ୍କାର କରି, ଶୟନ, ଗାଈ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଦେଇବାକୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରଶିର ବ୍ରତ କେବେ ଅପୂଣ୍ୟ, ଧୂର୍ତ୍ତ, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ଋଷି, ଯୋଗୀ ଉପରେ ଅପମାନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅନୁବାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶୁଭ ବ୍ରତ କେବଳ ଭକ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଲୋକଙ୍କୁ କୁହିବା ଉଚିତ; ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଏହା ମହାପାପୀଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ କିଏ କରିଥିଲେ, ସେ ନିଜ ନିଜ ପରିବାର, ପୁଅ, ଧନ, ଜନାନୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ସେ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରତ ଭକ୍ତି ସହ କରିଥିବା ଜନାନୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଏ। ବସିଷ୍ଠ, ପୁରାତନ ଅର୍ଜୁନ, କୁବେର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ; ଏହାର ମହିମା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ମାତ୍ରରେ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଯେଉଁ ଲୋକ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯଦି ନରକକୁ ଗଲେ, ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଉଠିଯିବେ। ଋଷିମାନେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ନନ୍ଦୀଶ, ଜମ୍ବୁ ଓ ବିଲ୍ବ ଗଛକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସ ଆରମ୍ଭରୁ ପ୍ରତି ଗଛରୁ ମୁଁହ ଶୁଧ କରିବା ଲକୁଡ଼ି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତ ଶେଷରେ, ଦହି ଭତ, ଛତା, ପତାକା, ଚାମର, ପାଞ୍ଚ ମଣି ଦିଆଯିତ ଜଳପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଧନ ବିଷୟରେ କିଛି ଧୂର୍ତ୍ତତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା କଲେ ଦୋଷ ଲାଗେ। ଏପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: “କେଉଁ ବ୍ରତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ କରିଲେ ଲୋକ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବଡ଼ ପରିବାର, ଶୁଭ ରୂପ ଲାଭ କରେ? ଶୀତଲ କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଖୋଲା ଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଭଲ କଲା; ଏହା ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସ୍ଵର୍ଗ ଦେଇଥାଏ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣିଥିବା ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟକୁ ମୁଁ ବତାଇବି। ଏଠାରେ ‘ରୋହିଣୀ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଶୟନ’ ବ୍ରତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଏ। ଏହି ବ୍ରତରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦେବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏବଂ ସୋମବାର ଏକାଠି ଆସେ, କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପଞ୍ଚଗୌୟ ମିଶା ଆଳି ଦେଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ‘ଆପ୍ୟାୟସ୍ୱ’ ମନ୍ତ୍ର ଆଠ ସଂଖ୍ୟା ଶତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଦୂର୍ବଳ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ, ଅପବାଦ କଥା ଦେଇ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ: “ଅନନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ, ତୁମ ପାଦ ଓ ଶଂଖ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।” ଜଳୋଦର ଭାବରେ ଦୁଇ ଥାଇ, କାମ ନିବାସ ଭାବରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଆନନ୍ଦ ଦାତା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନପୁନ ନମସ୍କାର, ତାଙ୍କ ଗାଁ ଏବଂ ପେଟକୁ ଅମୃତୋଦର ଭାବରେ, ନାଭିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମୁଁହ ସଦା ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ; ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ; ହସ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଭାବରେ, ଅଠି କୁମୁଦ ଫୁଲ ଉପରେ ପ୍ରିୟ। ନାକ ଔଷଧିର ନାଥ, ଭୃକୁଟି ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ; ଦୁଇ ଅଖି ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ପୂଜା, ହାତ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପାଦକ। ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜ୍ୟ, କାନ ଦେମନ୍ ନାଶକ; ମାଥା ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ, ଚୂଡ଼ା ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ରୋହିଣୀ, ପଦ୍ମ ଓ ସମୁଦ୍ର ଭାଗ୍ୟ ଭାବରେ ପୂଜା। ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜନାନୀ ରୋହିଣୀକୁ ଦୀପ, ଫୁଲ, ଧୂପ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଠିବା ପରେ, ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସକାଳରେ ସୁନା ଦିଆଯିତ ଜଳପାତ୍ର ଦେଇ, “ପାପ ନାଶକ” କୁହିବା ଉଚିତ। ଗାଈର ମୁତ୍ର ସ୍ୱାଦ କରି, ମାଂସ ଓ ଲୁଣ ନଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଅଠ କିମ୍ବା ବିଶ ଥର ଖାଇବା ଉଚିତ। ଘି ମିଶା ତିନି ମୁଁହ ଖାଇ, ଉପବାସ ରଖି, କିଛି କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। କଦମ୍ବ, ନୀଳ ପଦ୍ମ, କେତକୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଚମ୍ପକ, ରକ୍ତ ପଦ୍ମ, ଶତପତ୍ର ପଦ୍ମ, ଅକ୍ଷୟ ଫୁଲ, ସିନ୍ଦୁବାର, କରବୀର, ଶ୍ରୀଚମ୍ପକ ଫୁଲ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ପ୍ରତି ମାସରେ ଏହି ଫୁଲ ଦେବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ମାସରେ ବ୍ରତ କରାଯିବ, ହରିଙ୍କୁ ଏହି ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଏକ ବର୍ଷ ନିୟମ ରଖି, ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଶୟନ ଓ ବିଛାନା ସହ ଶୟନ ଦେବା ଉଚିତ। ସୁନାରେ ତିଆରି କରାଯିତ ରୋହିଣୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଚନ୍ଦ୍ର ଛଅ ଅଂଗୁଳ, ରୋହିଣୀ ଚାରି ଅଂଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ଆଠ ମୁକୁତ ଓ ଧଳା ଅଖି ସହିତ ଶୋଭିତ, ଦୁଧ ଭାଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି ଏକ ପିତଳ ଭାଣ୍ଡ ଓ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ସକାଳରେ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଚାଉଳ ଓ ଇଖ ଫଳ ଦେଇ, ଧଳା ଭାଣ୍ଡରେ ସୁନା ମୁଖ ଓ ରୂପା ଖୁର ସଂଯୁକ୍ତ ଭାଣ୍ଡ ଦେଇବା ଉଚିତ।