ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଶଙ୍କରଙ୍କର ଆଦିତ୍ୟଶୟନ ପୂଜା ବିଶେଷ ତାରାଗଣର ଯୁଗ୍ମ ଉପରେ କରାଯାଏ। ଏହି ପୂଜାର ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ସପ୍ତମୀ ତିଥି ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡିଥିଲେ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟବାର ହେଉଥିଲେ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଶି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଦିନ ଏକାଧିକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦୁଇଁଟିରେ ଏକାସାଥି ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ଉମାପତି ଓ ରବି ମଧ୍ୟରେ କେତେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଘରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭାନୁକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶରୀରର ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଅଛି—ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପାଦରେ, ଚିତ୍ରାରେ ଗୁଡିକୁ, ସ୍ୱାତୀରେ ଶଙ୍କୁ, ଵିଶାଖାରେ ଗୁଡିକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପୂଜା; ଅନୁରାଧାରେ ହଜାର କିରଣ ଧାରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଭୟ ଜଂଘାକୁ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠାରେ ଅନଙ୍ଗଙ୍କ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗକୁ, ମୂଳରେ ଭୀମଙ୍କ ନିତମ୍ଭକୁ ପୂଜା। ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ାରେ ନାବିରେ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୂଜା, ଶ୍ରବଣରେ ପେଟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶୁ, ଧନିଷ୍ଠାରେ ପୃଷ୍ଠରେ ବିକର୍ତନଙ୍କ ପୂଜା; ଶତଭିଷାରେ ଛାତିକୁ ଅନ୍ଧକାର ନାଶକ ଭାବରେ, ପୂର୍ବା ଓ ଉତ୍ତରଭାଦ୍ରପଦାରେ ଚଣ୍ଡକରଙ୍କ ଭଳି ଭୁଜାକୁ ପୂଜା। ରେବତୀରେ ହାତକୁ ସାମନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରରେ, ଅଶ୍ୱିନୀରେ ନଖକୁ ସପ୍ତାଶ୍ୱଧାରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା; ଭରଣୀରେ ଗଳାକୁ ଦିନ ଚାଲିବା ଅଧିଷ୍ଠାନ ଭାବରେ, ରୋହିଣୀରେ କଣ୍ଠକୁ ଅଗ୍ନିର ଆସନ ଭାବରେ ପୂଜା। ମୃଗଶିରାରେ ଜିହ୍ୱାକୁ ପୁରା ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ, ଆର୍ଦ୍ରାରେ ଦାନ୍ତକୁ ହରାଙ୍କ ଭାବରେ, ପୁନର୍ବସୁରେ ନାକକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଭାବରେ 'ସବିତୃ'ରେ ନମସ୍କାର; ପୁଷ୍ୟରେ ଫୋରହେଡ୍କୁ ପଦ୍ମମୁଖୀର ପ୍ରିୟ, ଏଲାକାରେ ବେଦ ଶରୀର ଧାରୀ, ଆଶ୍ଳେଷାରେ ଶିରରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାନକୁ ପୂଜା। ପୂର୍ବଫାଲ୍ଗୁନୀରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ଗୋମାନ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ, ଉତ୍ତରଫାଲ୍ଗୁନୀରେ ଭୂବନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭୃକୁଟିକୁ ପୂଜା। ଏହି ପୂଜାରେ ଶିବଙ୍କ ନମସ୍କାର କରାଯିବା ଉଚିତ—ଯେଉଁଠି ଶିବ ନୂପୁର, ଅଙ୍କୁଶ, ପଦ୍ମ, ତ୍ରିଶୂଳ, କପାଳ, ସର୍ପ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଗୟାସୁର, ଅନଙ୍ଗ, ପୁରା, ଅନ୍ଧକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାର ନାଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରି ଶେଷରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ତେଲ, ମାଂସ, ଲୁଣ, ଅନ୍ୟର ଉପରେ ଖାଇବା ନିଷେଧ। ଏହିପରେ ରାଜା, ରାତିରେ ଜାଗି ବ୍ରତ କରିବା ପରେ, ପୁନର୍ବସୁରେ ଜଳା ଧାନର ଚାଉଳ, ଏକ ଡୁମ୍ବ, ଓ ଘୃତ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ସମଗ୍ରୀକୁ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ସୁବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଙ୍କୁ ସୋନା ସହିତ ଦାନ କରିବା ଦରକାର। ସପ୍ତମୀ ଦିନରେ ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ପୋଷାକ ଦେବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ, ବ୍ରତ ଶେଷରେ, ଭାରତୀ ଆଦି ଦେଉଁଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଭକ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଦରକାର। ଏହି ବ୍ରତରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଞ୍ଜା ଥିବା ସୁନା ଲୋଟସ୍, ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା, ରୁବି ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଛି, ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଶୟନ ବିଛାଇ, ତାହାରେ ତ୍ରୁଟି ନାହିଁ, ତାଲ, ଚାଦର, ଅସ୍ତର, ତଳପାଦ, ଚପଲ, ଛତା, ଚାମର, ଆସନ, ଆଇନା, ପାତ୍ର, ଫଳ, ପୋଷାକ, ଉଙ୍ଗୁଳି ଦେଇ ସଜାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଶୟନରେ ପଦ୍ମ ରଖି ଶୋଭା ଦେଇ, ଏକ ଶାବୁଳି ଗାଈ, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଓ ଦୁଧ ଭରିପୁରି, ପୋଷାକ ପିନ୍ଧାଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ସିଲ୍ଭର ଖୁର, ସୁନା ଶିଙ୍ଗ, ଦୁଇଁଟି ଦୁଃଖି ଛାନ୍ଦା ଓ ଶାଂଖ ଦେଇ, ଏହି ଗାଈକୁ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଦାନ କରିବା ଦରକା, ଏବଂ ସକାଳ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। "ଏହିପରି ତୁମର ବିଶ୍ରାମ ଅବସ୍ଥା କ୍ଷୀଣ ନୁହେଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୋର ଧନ, ନିଷ୍ଠା, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉପଜୀବିକା ଏହିପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଉ।" "ଦେବତାମାନେ ତୁମଠାରେ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ, ନିର୍ମଳ ଏହି ଦେବ, ତୁମେ ମୋତେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାର ରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।" ଏହିପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ନମସ୍କାର କରି, ଶୟନ, ଗାଈ ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ଦେଇ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ରଧରା ବ୍ରତ ଅସତ୍, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ଋଷି, ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବାକୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶୁଭ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବ୍ରତ କେବଳ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ନିୟମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ। ଏହା ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହିଛନ୍ତି, ମହାପାପୀଙ୍କ ପାପ ମିଟାଏ। ଏହି ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରିବାର, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଜନାନୀ ଦୂର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି, ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ମୂଢ଼ତା ଭୋଗିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବ୍ରତ କରୁଥିବା ଜନାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୁଫଳ ପାଇଥିବା। ଏହି ବ୍ରତ ବସିଷ୍ଠ, ପୁରାତନ ଅର୍ଜୁନ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର କରିଥିଲେ; କେବଳ ଏହି ବ୍ରତର ମହିମା ପଠିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହି ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ୱାସ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବ୍ରତର ବିବରଣୀ ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେବେ; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯଦି ନରକକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରତ କରି ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠାଇ ଦେଇପାରିବେ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ନନ୍ଦୀଶ, ଜମ୍ବୁ, ବିଲ୍ବ ଗଛକୁ ବ୍ରତରେ ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ମାର୍ଗଶିରା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ଏହି ଗଛର ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ଲାଠି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ଶେଷରେ, ଦହିଭାତ, ଛତା, ପତାକା, ଚାମର, ପଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଶୋଭିତ ଜଳପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଧନ ଠକେଇ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କଲେ ଦୋଷ ଲାଗିବ। ଏହିପରେ, ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଛନ୍ତି—"କେଉଁ ବ୍ରତ ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ କରିଲେ ଲମ୍ବା ଆୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବଡ଼ ପରିବାର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ମିଳେ? ଦୟାକରି ଶୀତକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ ବିବରଣୀ କହନ୍ତୁ।