ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ବିଦିବତ୍ ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବା ଦାନ ଦେବା ଆଦି ଅନେକ ସୁକୃତ୍ୟ କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ବ୍ରତକୁ ପାଠ କରିବା ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ସେମାନଙ୍କର ଏକ ଛଅଦଶଂଶ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏନା । ଏହି ବ୍ରତର ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ଜଣା ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଇଁଥାନ୍ତି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷରେ ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କହିଲେ, “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଉପକାର ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଯମପୂଜା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, କିପରି ଜଣେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯିବା ଠାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?” ସେଉଁଠି ନାରଦ କହିଲେ, “ଶୁଣିଛି ଯମଲୋକରେ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ଅପାର, ଦୁର୍ଗମ, ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଚାଲିଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର । ଏହାକୁ କିପରି ସହଜରେ ପାର୍ହେଇଯିବାଯାଏ? ଏହା ମୋର ଭୟର କାରଣ । ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଦୟାକରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, ମହାଦେବ ।” ମହାଦେବ କହିଲେ, “ଏକଥା ସୁଣ, ଏକଦିନ ମୁଁ ଦ୍ୱାରାବତୀର ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି, ସେଠି ମୁଁ ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲି । ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ । ସେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଭାବରେ କହିଲେ, ‘ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ହଠାତ୍ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲି, ମୋର ଦେହ ଜଳୁଥିଲା, ଯମଦୂତମାନେ ମୋତେ ଧରି ନେଇଯାଇଥିଲେ ।’ ‘ମୋତେ ଜବରଦସ୍ତି ଟାଣି ନେଇଯିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଅଂଗୁଳି ପରି ଛୋଟ ହୋଇଗଲି; ଯମଦୂତମାନେ ମୋତେ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି ଯମଙ୍କ ସମ୍ନିପାତ କଲେ । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ଯମଙ୍କ ସଭାରେ ଦେଖିଲି, ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି, କଳା ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଅନେକ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ବସିଥିଲେ । ସେଠି ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦି ଦୋଷର ଅନେକ ଦୂତ, କ୍ଷୟ, ଜ୍ୱର, ବ୍ୟାଧି, ଚର୍ମରୋଗ, ଶୋଷଣ ରୋଗ, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମଣ୍ଡପିଡ଼ା, ନାଳା, ଶକ୍ତିହାନି, କଣ୍ଠ ଗଠି, ଚକ୍ଷୁରୋଗ, ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ମୁତ୍ର, ଉଲ୍ସର, ଅଚେତନତା, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଭୂତପିଶାଚ ଓ ଚୋର ଆଦି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଦେଖିଲି ।’ ‘ସେଠି ଖୋପଡ଼ି, କଟା ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ନରକ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସ, ଆସିବା-ଯିବା ଦେଖିଲି । ନ୍ୟାୟଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଭଳି ଲେଖକ, ବାଘ, ସିଂହ, ବନ୍ଦର, ଚୁଲିଆ ମୁଣ୍ଡିଆ ସାପ, ବିପଦ୍ର ସଂଖ୍ୟାକ ପଶୁ ଓ କୀଟ ଥିଲେ । ବିଚିତ୍ର କୁକୁର, ମାଞ୍ଜା, ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟାଳ, ଚୋର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଆତ୍ମା, ମାର, ଡାକିଣୀ, ବିକଟ କେଶ, ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ଭୃକୁଟି, ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଆଦି ଦେଖିଲି ।’ ‘ଏଭଳି ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ଯମଙ୍କ ସଭାକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଅପରାଧୀମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି । ଏଠି ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପରିଘେରିଥିଲେ । ତେବେ ଯମ ତାଙ୍କ ସେବକମାନୋ ଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେମିତି ଭୁଲରେ ଭୀମପୁତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟ କଉଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର ମୁଦ୍ଗଳକୁ ଏଠାକୁ ନେଇଆସିଛ?”’ ‘ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଏଉଁଠି ନେଇଆସିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଅ ।’ ଏହି ଶୁଣି ସେମାନେ ଯାଇ ଆସିଲେ । ପୁଣି ଯାଇ ଆସି ଯମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ଗଲୁ, ତାହାଠାରେ ଆମେ ଏହି ଦେହୀକୁ ନ ପାଇଲୁ ।” ଯମ କହିଲେ, “ଏମିତି କ’ଣ କାରଣ, ଯେଉଁଠି ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଅନେକ ସମୟ ତୁମେ ଦେଖିପାର ନାହିଁ? ବୈତରଣୀ ନଦୀ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତିଳ, ସୁନା, ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କିମ୍ବା ନିତ୍ୟ ଗୋ-ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈତରଣୀ ପାର୍ହେଇଯିବେ ।” ଯମଦୂତମାନେ ପଛରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଉଁଠି କ’ଣ ସଂଯମ, କ’ଣ ଉପାୟ ଅଛି ଯାହା କରି ମଣିଷ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବେ? କିଏ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍?” ତେବେ ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଦେଖିଛି, ଶୁଣିଛି, ସେଉଁଠି ସବୁ କଥା କହିଦେଉଛି ।” ଯମ କହିଲେ, “ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଆଦି ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ ପୂର୍ବ ତିଥିରେ ଉଚିତ୍ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରତିମାସ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।” ଏହି ବ୍ରତରେ ଉପବାସ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । “ଏହି ଦିନ ମୋର ଉପବାସ ହେବ, ହେ ଦେବେଶ,” ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍ । ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକାରରେ ଯଦି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରି ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଦରକାର । ସେଠି କାଉ, ଗୋବର ଓ ତିଳ ନେଇ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର । ଏଠି ‘ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍—‘ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଧରାମାତା, ଓ ବସୁନ୍ଧରା, ମୋର ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପାପକୁ ହରିଦିଅ ।’ ଏହିଭଳି ତିଳ ଯାହା କାଶୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଉଁଠି ତିଳ ସ୍ନାନ କଲେ ଗୋବିନ୍ଦ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି । ଏହି ଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିତ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ମହାପାପ ଦୂର ହୁଏ । ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧାରଣ କରି, ନାମସ୍ମରଣ କରି, ନିୟମିତ ଭାବେ ଏହି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯଥାଧିକାରୀମାନେ ଯେପରି ଶିଖାଇଛନ୍ତି । ଏଭଳି ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ନିୟମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଯମଲୋକର ଭୟ, ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପାର୍ହେଇବା ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ ।