ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟରେ ଭାସୁଥିବା ଏବଂ ଦିନ-ରାତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଡ଼ିତ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଏକଦିନ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମାଧବ ମାସରେ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି ଫେରୁଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅତି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଭାର ସହିତ ସାମ୍ନା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଋଷିଙ୍କ ଜାମାର ଏକ ଫୁଲିକା ପ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ସେ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ। କୌଣ୍ସି ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ମୋକୁ ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ତେବେ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ— “ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶୁଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ: ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ନାମକ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ବ୍ରତ ଅଛି। ସେଇ ଦିନ ମୋ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କର; ଏହା ପାଳନ କଲେ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମ ପାପ ମଧ୍ୟ ଦେହୀମାନବଙ୍କର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଯଦି ଭଳିଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।” ଋଷିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିର ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ସେ କୌଣ୍ଡିନ୍ୟଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ; ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ରାଜନ୍, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଗରୁଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ମୋହିନୀ ବ୍ରତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏହି ବ୍ରତରୁ ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ କିଛି ବଡ଼ ନାହିଁ। ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ—ଏମାନେ ମିଶି ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଭାଗ ସମାନ ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏଭଳି ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ “ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ମୋହିନୀ ଏକାଦଶୀ” ନାମକ ଉନଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଉପକାର ପାଇଁ ଯମଙ୍କର ଉପାସନା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ; କିପରି ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ?” “ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଯମଲୋକରେ ଏକ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଓ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭୈତରଣୀ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ପାର ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏହି ଭୟରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ହେ ମହାଦେବ।” ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ— “ଏକଥିବେଳେ, ମୁଁ ଦ୍ଵାରକାର ଲବଣ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି; ସେଠାରେ ମୁଁ ମୁଦ୍ଗଳ ଋଷିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦେହକୁ ଅଲୋକିତ କରୁଥିଲା। ସେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ହଠାତ୍ ମୁଁ ଅଚେତନ ହେଲି ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲି; ମୋ ଅଙ୍ଗ ଜଳିଉଠିଲା, ମୁଁ ଯମଦୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଲି। ତାଙ୍କରେ ଶକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ମୋତେ ଟାଣି, ମୁଁ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ହୋଇଗଲି; ଯମଦୂତମାନେ ମୋତେ ବେଶି ଭଳି ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ବାନ୍ଧି, ମୋତେ ଯମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ନେଇଗଲେ। କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସଭାରେ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁହଁ କଳା, ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖ ଘେରି ରହିଛି। ସେଠାରେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଆଦି ଦୋଷର ଦୂତ, କ୍ଷୟ, ଜ୍ୱର, ରୋଗ, ଚିରା, କ୍ଷୟ ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖ ହୋଇଥିଲେ। ଦେହ ଜଳିବା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଭଗନଦୀ, ଶକ୍ତିହୀନତା, କଣ୍ଠ ଗଠିଲା, ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ, ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ମୁତ୍ର, ଜ୍ୱର, ଦୁଃଖଦାୟକ ଘାଁ। ମୁଁ ଅଚେତ, କଣ୍ଠ ଅଟକିଯିବା, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଭୂତ-ଚୋର, ଦୀର୍ଘ କେଶ, ଦୂର୍ବଳତା, ଏବଂ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତ ଦେଖିଲି। ଖପର, ଛିନ୍ନ ମୁଣ୍ଡ, ଛିନ୍ନ ହାତ, ଏହି ନରକର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଦାୟତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ବେଶି ଭୟଙ୍କର ଦେଖିଲି। ନ୍ୟାୟାଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ପରି ଲେଖାପାଳ, ବାଘ, ସିଂହ, ବନ୍ଦର, ଚୁଆଁ, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ସର୍ପ ଓ ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ତୁ ଥିଲେ। ବିଛି, ଦନ୍ତାଳ ଭୂତ, କୀଟ, ଗୋଲା, ନେଲା, ଅଜଣା କୁକୁର, ବକ, ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟାଳ ଏବଂ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ। ଚୋର, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଭୂତ, ମାର, ଡାକିନୀ, ଦୀର୍ଘ କେଶ, ଦମା, କାଶ, ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି, ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୂତ ଓ ଅନୁଚରମାନେ ଯମଙ୍କ ସଭାକୁ ଭୟହୀନ ଭାବରେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଅପରାଧୀମାନେ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଅନେକ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଜନ୍ତୁ ଓ ଦୂତମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀଘେରିଥିବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ତେବେ ଯମ ସମସ୍ତ ଦୂତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତମେ କିପରି ଭୁଲ୍ରେ ଭୀମପୁତ୍ର କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର କ୍ଷତ୍ରିୟ ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ଋଷିଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନେଇ ଆସିଲେ? ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ତାଙ୍କୁ ଆଣିବା ଥିଲା, ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି ଶୁଣି ଯମଦୂତମାନେ ଯାଇ ଫେରି ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ଦୂତମାନେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ— “ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଯାଉଥିଲୁ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇନଥିବାରୁ ଦେଖିଲୁନି।” ଯମ କହିଲେ— “ଏମିତି କ’ଣ କାରଣ ଯେ ମୁଁ ଏମିତି ଲୋକମାନେ କୁହାଯାଉଛି ତୁମେ ଦେଖିପାରୁନାହାଁ? ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି। ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନାରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତିଳ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦିନେ ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି— ଦୂତମାନେ ପଚାରିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବ୍ରତ କ’ଣ? ପୁରାପୁରି କହନ୍ତୁ, ମଣିଷ କିପରି ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ?” “କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ କ’ଣ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ କରିଲେ ପାପମୁକ୍ତି ମିଳେ?” “ସେଇ ବ୍ରତ କିପରି କରିବା ଉଚିତ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ହେ କୃପାସାଗର।” ତେବେ ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ— “ଦୂତମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ସେଇ ପ୍ରକାର କଥା ମୁଁ କହିବି।