ଏକ ସମୟର କଥା, ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଜନେ ଭକ୍ତ ନିଜ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ । ସେ ବ୍ରତମାନେ ଏପରି ଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଶେଷରେ ସୁନା ଚକ୍ର ତିଆରି କରି ଦାନ ଦେଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏହାକୁ ‘କୃଷ୍ଣ ବ୍ରତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଯୁଗ ଶେଷରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଏହିପରି, ଶେଷରେ ଖିର ଭୋଜନ କରି ଦୁଇଟି ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଲୋକରେ ଏକ ଯୁଗ ଅବଧି ରହିପାରିବେ; ଏହାକୁ ‘ଦେବୀ ବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ । ସପ୍ତମ ଦିନରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏହି ବ୍ରତ ‘ଭାନୁ ବ୍ରତ’ । ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି, ସୁନା ଓ ଦୁଇଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏହା ‘ୱୈନାୟକ ବ୍ରତ’—ଏହା ଶିବ ଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାଏ । କାର୍ତ୍ତିକ ଦିନରେ ଅଗ୍ନିହୋମ ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ଗାଈ ସହ ସୁନା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦାନ କଲେ, ଏହା ‘ସୌରବ ବ୍ରତ’—ଏହି ବ୍ରତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଯିଏ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ବାରୋଟି ଉପବାସ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁନା ଯଥାସମ୍ଭବ ଦାନ କରେ, ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରତ’ ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ । ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ଦୁଇଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଶିବ ଧାମ କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ବ୍ରତ ‘ତ୍ରୟମ୍ବକ ବ୍ରତ’ । ସପ୍ତ ରାତି ଉପବାସ ପରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଘିଅ ଭରା କୁଁଡ଼ ଦାନ କଲେ, ଏହି ବ୍ରତ ‘ପରମ ବ୍ରତ’ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ଦେଇଥାଏ । କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚି ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏକ ଯୁଗ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ବାସ କରିଥାନ୍ତି; ଏହା ‘ମନ୍ତ୍ର ବ୍ରତ’ । ମୁଁହ ଛାଡ଼ି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବାରୁଣ୍ୟ ଲୋକ ପାଉଥାନ୍ତି; ଏହା ‘ବାରୁଣ ବ୍ରତ’ । ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି ସୁନା ଚନ୍ଦ୍ର ଦାନ କଲେ, ଏହା ‘ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ’—ଏହା ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ଦେଇଥାଏ । ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ପଞ୍ଚତପ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସୁନା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ‘ରୁଦ୍ର ବ୍ରତ’ । ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଏକଥର ନିୟମାନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରି, ଶେଷରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏହା ‘ଭବାନୀ ବ୍ରତ’ । ମାଘ ମାସରେ ରାତିରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସପ୍ତମ ଦିନରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏକ ଦିନ ପୃଥିବୀରେ ରହି, ପରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ‘ପବନ ବ୍ରତ’ । ଫାଲ୍ଗୁନରେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ ପରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘର ଦାନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ ‘ଧାମ ବ୍ରତ’ । ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରି, ଦମ୍ପତି ଶ୍ରୀଙ୍ଗାର କରି ଉପବାସ ଓ ଦାନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି; ଏହା ‘ମୋକ୍ଷ ବ୍ରତ’ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଲୁଣ ଭରା ପାତ୍ର ଦାନ କରି, ଶେଷରେ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । କଂସ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରି, ଶେଷରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଶିବ ମନ୍ଦିର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଏକ ଯୁଗ ଶେଷରେ ରାଜା ରାଜାମାନେ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ‘ସୋମ ବ୍ରତ’ । ପ୍ରଥମ ଦିନରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଫଳ ମିଳେ । ସେ ‘ୱୈଶ୍ୱାନର ପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ‘ଶିଖି ବ୍ରତ’ । ଦୁଇ ସୁନା ପଳା ଉପରେ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କଲେ, ଶତ ଯୁଗ ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହି, ଶେଷରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ‘ଅଶ୍ୱ ବ୍ରତ’ । ଏହିପରି, ସୁନା ରଥ ଦାନ କଲେ, ଯାହାକୁ ହାତୀ ଯୋଗାଯୋଗ ଦେଇଛି, ସେ ହଜାର ଯୁଗ ସତ୍ୟ ଲୋକରେ ରହି, ପୁନଃ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହା ‘କରି ବ୍ରତ’ । ଦଶମୀ ଦିନରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି, ଦଶଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସୁନା ଦୀପ ଦାନ କରି, ସେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ‘ବିଶ୍ୱ ବ୍ରତ’ । କାର୍ତ୍ତିକରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ ଓ ଏକ ଗୁଣବତୀ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ ଦାନ କଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ବିବାହ ଦାନ ସବୁ ଦାନରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଶେଷକରି ପୁଷ୍କର ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ । ଏହା ଉଚିତ ରୀତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଦରକାର; ନହେଲେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହେବ । ତିଳ ମାଣ୍ଡାର ହାତୀ ତିଆରି କରି ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି, ଏହାକୁ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ କଦାପି ନଶ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ । ଏହି ଉତ୍ତମ ‘ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ରତ’ କିଏ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ ନାଥ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ବ୍ରତ ସାର୍ବଜନୀନ ଓ ଫଳଦାୟି, ଏହା ବିଶ୍ୱରେ ଘୋଷିତ । ଦ୍ୱିଜମାନେ କ’ଣ କରିବେ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର, ରାଜା । ଶରୀର ଓ ମନର ପବିତ୍ରତା ନିମନ୍ତେ ସ୍ନାନ ଆବଶ୍ୟକ; ତେଣୁ ମନ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ପାଣି ତୋଳି କିମ୍ବା ଅତୋଳି ଯେଭଳି ହେଉ, ସ୍ନାନ କଲେ, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜାଣି ତାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ । ମୂଳମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି—‘ଓଁ ନାରାୟଣାୟ ନମଃ’ । ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ । ଚାରି ହାତ ଲମ୍ବା ଚଉକ ମଞ୍ଚ ତିଆରି କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ—“ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ହେ ବୈଷ୍ଣବୀ, ହେ ବିଷ୍ଣୁଦେବୀ, ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର ।” ବାୟୁ କହିଛନ୍ତି, ତୁମର ତିରିଶି ଲକ୍ଷ ତୀର୍ଥ ଅଛି—ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ସେମାନେ ତୁମର । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମର ନାମ ନନ୍ଦିନୀ, ନଳିନୀ, ଦକ୍ଷା, ପୃଥ୍ବୀ, ସୁଭଗା, ବିଶ୍ୱକାୟା, ଶିବାସିତା । ତୁମେ ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ଦୟାମୟୀ, ଲୋକପ୍ରସାଦିନୀ, କ୍ଷେମା, ଜାହ୍ନବୀ, ଶାନ୍ତା, ଶାନ୍ତିପ୍ରଦାୟିନୀ । ଏହି ଶୁଭ ନାମମାନେ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଗଙ୍ଗା, ତିନି ପଥ ଚାରିଥିବା ଦେବୀ, ସେଠାରେ ବିରାଜିବେ ।