ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା, ଉପବାସ ଓ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବୃତ୍ତି ହୋଇଛି, ଯାହା ପାଳନ କରିଲେ ମହାନ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକ ଦିନ ଦୁଧ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଉପବାସକୁ ‘ମଙ୍ଗଳବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ। ତିନି ଦିନ ଦୁଧ ଉପବାସ କରି, ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଓ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମପଦ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତକୁ ‘ଘୋରବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ଯିଏ ଏକ ମାସ ଉପବାସ କରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ବି ‘ଘୋରବ୍ରତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୁଣି, ବିଶ୍ ତୋଳା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବି ମହାଫଳ ମିଳେ। ଏକ ଦିନ ଦୁଧ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ସପ୍ତଶତ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧନ ଦେଇଥାଏ। ମାଘ କିମ୍ବା ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଯେଉଁମାନେ ଗୁଡ଼ଘୃତ ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଗୌରୀଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏହି ବ୍ରତକୁ ‘ମହାବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପରମ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ପକ୍ଷ ଉପବାସ କରି ଦୁଇଟି ପିଙ୍ଗଳା ଗାଈ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ‘ତେଜୋବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜଳାଣା ଦାନ କରନ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ଘୃତଦୁଗ୍ଧ ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ‘ୱୈଶ୍ୱାନରବ୍ରତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏକାଦଶୀରେ ଯେଉଁମାନେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ଚକ୍ର ଦାନ କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ‘କୃଷ୍ଣବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଯୁଗ ଶେଷରେ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶେଷରେ ଖିର ଭୋଜନ କରି ଦୁଇଟି ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମୀଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ‘ଦେବୀବ୍ରତ’ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ। ସପ୍ତମ ଦିନ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହା ‘ଭାନୁବ୍ରତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଇଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏହି ‘ବୈନାୟକବ୍ରତ’, ଯାହା ଶିବଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ଦିନ ହୋମ ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ଗାଈ ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ସୌରବ୍ରତ’ ର ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବାରଟି ଉପବାସ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗାଈ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି ପରମପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ‘ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ’ କୁହାଯାଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଦୁଇଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ ‘ତ୍ରୟମ୍ବକବ୍ରତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସପ୍ତ ରାତି ଉପବାସ କରି ଘିଅର ଘଡ଼ା ଦାନ କଲେ, ଏହି ‘ପରମବ୍ରତ’, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଉଛି। କାଶୀ ପହଁଚି ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ବାସ କରିଥାଏ; ଏହି ‘ମନ୍ତ୍ରବ୍ରତ’। ମୁଖଦ୍ୱାର ତ୍ୟାଗ କରି ଶେଷରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ବରୁଣଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହା ‘ବରୁଣବ୍ରତ’। ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଦାନ କଲେ, ଏହି ‘ଚନ୍ଦ୍ରବ୍ରତ’, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଦେଉଛି। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ପଞ୍ଚତପ ଉପବାସ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହା ‘ରୁଦ୍ରବ୍ରତ’। ଶିବମନ୍ଦିରରେ ତୃତୀୟ ଦିନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରି ଶେଷରେ ଗାଈ ଦେଲେ, ‘ଭବାନୀବ୍ରତ’ ଲାଭ ହୁଏ। ମାଘ ମାସରେ ରାତିରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସପ୍ତମ ଦିନ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ଏଠାରେ ଏକ ଦିନ ରହି ପରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ‘ପବନବ୍ରତ’। ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଘର ଦାନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ‘ଧାମବ୍ରତ’। ତିନୋଟି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରି, ଦମ୍ପତି ଭାବେ ଉପବାସ ଓ ଦାନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ‘ମୋକ୍ଷବ୍ରତ’। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଲୁଣ ଭରା ପାତ୍ର ଓ ଶେଷରେ ଶିବମନ୍ଦିରରେ ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବମନ୍ଦିର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କଞ୍ଚା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରି ଶେଷରେ ଗାଈ ଦେଲେ, ଶିବମନ୍ଦିର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରତ ‘ସୋମବ୍ରତ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯୁଗ ଶେଷରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଶେଷରେ ଫଳ ମିଳେ; ବ୍ୟକ୍ତି ‘ୱୈଶ୍ୱାନରପଦ’ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ‘ଶିଖିବ୍ରତ’। ଦୁଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋଳା ଉପରେ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଦାନ କରି ଉପବାସ କଲେ, ସେମାନେ ଶତ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ରାଜା ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ‘ଅଶ୍ୱବ୍ରତ’। ସେହିପରି, ହାତୀ ଯୁକ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦାନ କଲେ, ସେମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ‘କରିବ୍ରତ’। ଦଶମୀରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ଦଶଟି ଗାଈ ଦାନ କଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ ଦେଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ‘ବିଶ୍ୱବ୍ରତ’, ଯାହା ମହାପାପ ନାଶ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ ଏକ କୁମାରୀକୁ ବିବାହ କରାଇ ଏକୋଇଶ ଗୁଣ ଦେଇ ଦାନ କଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କେଉଁସି ଦାନ କୁମାରୀଦାନ ଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ପୁଷ୍କରରେ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ। ଏହା ସଠିକ୍ ପଦ୍ଧତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍; ନ ହେଲେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ତିଳ ଚୁନା ଦ୍ୱାରା ହାତୀ ତିଆରି କରି ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି, ଜଳରେ ଦଢ଼ିଆଁ ଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷଷ୍ଠୀ ବ୍ରତକୁ ଯେଉଁମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ ଓ ଦାନର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ନିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କଲେ ଅମୂଳ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ।