ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ପୂଜା ବିଧିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ଯେ, ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ, ହ୍ରଦ, ସ୍ରୋତସ୍, ଦେବସରସ୍, ଏବଂ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି ଫଳ ପାଇଥାଏ । ଏହି ସ୍ନାନର ମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି : ପ୍ରଥମେ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କର ସୁନାର ଏକ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ମାପର ସୁନା ବ୍ୟବହାର କରିବେ । ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ କରିବେ । ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏବେ ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯିବେ । ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଗଛ ଚାରିପାଖ ସଫା କରି, ଏକ ନିର୍ମଳ କଳଶ ରଖିବେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବେ । ସେହି କଳଶକୁ ପଞ୍ଚ ମଣି, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ, ଛତା ଓ ଜୁତା ଦମ୍ପତି, ଏବଂ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି ସୁଶୋଭିତ କରିବେ । ଏହି କଳଶର ଗଳାରେ ମାଳା ପିନ୍ଧାଇ, ବିଭିନ୍ନ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ଭିଜାଇ, ଚାରିପାଖ ଦୀପ ଶୃଙ୍ଖଳା ରଖି ଅତି ଦୃଶ୍ୟମାନ କରିବେ । ତା’ପରେ ଏକ ପାତ୍ର ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଭୁନା ଧାନ ଭରି ରଖିବେ, ଏହି ପାତ୍ର ଉପରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ । ଏବେ ଦେବତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗପୂଜା : ପାଦରେ ବିଶୋକଙ୍କୁ, ଜଘାଉଁରେ ବିଶ୍ୱରୂପୀନ୍କୁ, ଉରୁରେ ଉଗ୍ରଙ୍କୁ, କଟିରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ, ଉଦରରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀଙ୍କୁ, ବାମ୍ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ, ଡାହାଣ ହସ୍ତରେ ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ, କଣ୍ଠରେ ୱୈକୁଣ୍ଠଙ୍କୁ, ମୁଁହରେ ଯଜ୍ଞମୁଖଙ୍କୁ, ନାକରେ ଦୁଃଖମୋଚନ ଧନଙ୍କୁ, ଚକ୍ଷୁରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ, ଲାଳାଟରେ ବାମନଙ୍କୁ, ଭୂରୁକୁଟିରେ ରାମଙ୍କୁ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବେ । ଏହିଭଳି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବେ ଏବଂ ଭକ୍ତିମୟ ମନରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବେ । ଏପରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ରାତି ସାରା ଜାଗରଣ କରିବେ—ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଧର୍ମପାଠ ଓ ସ୍ତୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ । ବୈଷ୍ଣବ କଥା ଶ୍ରବଣ କରି ରାତି କାଟିବେ, ପରେ ଦେବପାତ୍ର ଚାରିପାଖ ବିଷ୍ଣୁନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ—ଏହା ୧୦୮ କିମ୍ବା ୨୮ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହେବା ଉଚିତ । ପ୍ରଭାତେ ହରିଙ୍କୁ ଦୀପାରାଧନା କରିବେ । ଏହା ପରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପାତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଜୁତା ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବେ । ଏହିପରି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରୂପୀ କେଶବ ମୋପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ମନେଇ, ଆମଳକୀ ଫଳକୁ ଛୁଇଁ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବେ । ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ପରେ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଖାଇବେ । ଏହିପରି କରିଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ମିଳେ । ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା । ଏହିପରି କଥା କହି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସେଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷି ଏହି ବିଧିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିଲେ । ଏହିପରି, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପାପମୋଚନ ବ୍ରତ କରିବାଯୋଗ୍ୟ । ଏହି ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଜନାର୍ଦନ, ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କ’ଣ? ଏହାର ଫଳ କ’ଣ? ବିଧି କ’ଣ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: "ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମୁଁଠିକି ଭଳି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ । ରାମ କହିଥିଲେ: 'ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଯେ ସମସ୍ତ ବ୍ରତର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବା ବ୍ରତ କ’ଣ? ସୀତା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ; ଏହିପାଇଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିଛି ।' ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: 'ରାମ, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତୁମ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ପବିତ୍ର । କେବଳ ତୁମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୁଏ । ତଥାପି, ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଥା କହିବି । ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ ମୋହିନୀ, ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ । ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକ ମୋହ ଜାଳ ଓ ପାପ ରାଶିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ । ଏହି ଦୁଃଖ ନାଶକ ବ୍ରତ ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ କରିବା ଉଚିତ ।' 'ଏହି ଉତ୍ତମ ପାପନାଶକ କଥା ଶୁଣ, ରାମ; ମାତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ । ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପତିର ଭଦ୍ରାବତୀ ନାମକ ଶୁଭ୍ର ନଗର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶର ଏକ ଧନୀ ବଣିକ୍ ଥିଲେ, ଯିଏ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ । ସେ ବଣିକ୍ ଧନପାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ଧର୍ମଶାଳା, କୂଆ, ମଠ, ବଗିଚା, ପୋଖରୀ ଓ ଘର ତିଆରି କରୁଥିଲେ ।' 'ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ଥିଲେ—ସୁମନସ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ମେଧାବୀ, ସୁକୃତ ଓ ପଞ୍ଚମ ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି । ଧୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ସଦା ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିନ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତ, ଦ୍ୟୁତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସଭାରେ ପ୍ରବୀଣ । ଦୁର୍ବ୍ୟସନରେ ଆସକ୍ତ, ଦେବ, ପିତୃ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜାରେ ଅନାସକ୍ତ । ଅଧର୍ମି, ଦୁଷ୍ଟମନ, ପିତାର ଧନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇ, ବିଷୟଭୋଗୀ ଓ ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିନ । ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଗଳାରେ ବାହୁ ଦେଇ, ଚଉମୁହାଣୀରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା । ଏହିଭଳି ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ପିତା ଘରରୁ ତାକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ କହିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ ।' ଏହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତର କଥା ଓ ଏହାର ଉଚିତ ବିଧି ତଥା ଫଳ ଓ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଜୀବନ କେମିତି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ।