ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ସଂୟମକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରତ ବୋଲି କହାଯାଇଛି । ଏହି ସଂୟମର ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂୟମୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । କଞ୍ଜୁସି ନଥିବା, କ୍ଷମାଶୀଳ ହେବା, ସନ୍ତୋଷ ରହିବା, ଉଚିତ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି କରୁଣା, ଓ ପରନିନ୍ଦା ନ କରିବା—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ନିଜରେ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ, ସଂୟମୀ ବୋଲି ମୁନିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ କରୁଣା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ସ୍ଵର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯିଏ ଉପହାସ ପାଇଲେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନାହିଁ, ମାନ ପାଇଲେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନାହିଁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଧୃତିରେ ରହେ, ସେଉଁଥିକି ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏପରି ଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଜାଗେ, ସଦାଶୟତାରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ନିନ୍ଦକ ବ୍ୟକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଉପହାସ ହେଲେ ସେ ମନେ କରେ ନାହିଁ, କେବେ ଅପରାଧ କରେ ନାହିଁ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟର ଦୋଷକୁ ଦୁଷ୍ୟମାନ କରେ ନାହିଁ—ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ । ସଂୟମ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଢାକି ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ବସ୍ତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗକୁ ଢାକି ଦିଏ । ଯେଉଁମାନେ ସଂୟମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନ ଅର୍ଥହୀନ । ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ସଂୟମ; ସଂୟମ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ । ଯେଉଁଠି ସଂୟମକୁ ସୁନାର ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ଧୃତିଶୀଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଧନ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚି ଯାଏନାହିଁ । ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ, ସଂୟମ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ । ଯଦି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଷଡଙ୍ଗ ସହିତ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥାଏ, ତଥାପି ସଂୟମ ନଥିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ । ବେଦ ଷଡଙ୍ଗ ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂୟମ ନଥିଲେ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ । ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, କୁଳ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ଏସବୁ ଫଳହୀନ ହୁଏ । ଅସମ୍ମାନ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ବଢ଼ିଯାଏ; ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ । ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଦୁହିତୀ ଦୁହାଯିବା ଗାଈ ପରି ଚାଲିଯାଏ । ଯେପରି ଗାଈକୁ ପୁନଃ ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଇ ପୁନଃ ପୂରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏ । ଏହି ସଂସାରରେ ସେଇ ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ଅପରାଧକୁ ନିଜେ ନେଇ, ନିଜ ଧର୍ମ ଦେଇଯାଏ । ଯେଉଁଠି ନିନ୍ଦାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ନିନ୍ଦା କରାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ସଂୟମ କରାଯାଏ, ସେ ନିଜକୁ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ କରେ । ଖପ୍ର, ବୃକ୍ଷମୂଳ, କଠିନ ବସ୍ତ୍ର, ଏକାକୀତ୍ୱ, ଉଦାସୀନତା, ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ—ଏସବୁ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶାକୁ ନେଇଯାଏ । ଯେଉଁଠି କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଜିତ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟରେ ଅଧିକ କିଛି କରିବା ରହିନାହିଁ । ଅଭ୍ୟାସରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଥାଏ, ଚରିତ୍ରରେ କୁଳ ରହିଥାଏ । ମନ୍ତ୍ର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, କ୍ରୋଧ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରେ, ସେ ନିଜେ ଏକ ନାୟକ । ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୃତିରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହା ପ୍ରାଚୀନ, ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷା । ଏଇପରି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି । ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି; ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି । ସଂୟମୀମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ଧୈର୍ୟଶୀଳମାନେ ମାତ୍ର ଏକ ଦୋଷ ଥାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ । କିଛି ଲୋକ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବେ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଶକ୍ତି । ଯିଏ ଶାନ୍ତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନଠାରୁ ଉପରେ । କ୍ରୋଧରେ ଯାହା ପାଠ କରାଯାଏ, ହୋମ ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ରୁ ପାଣି ପଡ଼ିଯିବା ପରି । ଏହି ଶୁଭ ସଂୟମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ପାଠ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ ନୌକାରେ ବସି ସମସ୍ତ କଠିନତା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଏହି ଶୁଭ ସଂୟମ ଅଧ୍ୟାୟ ପଠାଯାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଓ ପୁନଃ ତଳେ ଆସେନାହିଁ । ଏବେ ଧର୍ମର ସାର ଶୁଣ, ଏହାକୁ ଶୁଣି ମନ ରେ ଧାରଣ କର । ଯେଉଁ କିଛି ନିଜ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ, ତାହା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମାତୃବତ୍, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନକୁ ମାଟିର ଚୁଆଣି ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ । ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖେ, ସେଇଁ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖେ । ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରନ୍ଧିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିବା—ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ସାର, ସୁନା ମଧ୍ୟରେ ସୁନା ପରି । ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପକାର ଶିକ୍ଷା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଏପରି ଧର୍ମର ସାର ସ୍ୱନଃଶଖଙ୍କୁ କହି ସମସ୍ତେ ଝିଲିକିଥିବା ହ୍ରଦ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଲେ । ସେମାନେ ହ୍ରଦକୁ ଦେଖି, ଏବଂ ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକରେ ଢାକା ଥିବା ଜଳକୁ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଉତରିଲେ । ପଦ୍ମ ମୂଳଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛି ଝାଡ଼ ଉପରେ ରଖି, ଶୁଭ ଜଳକ୍ରିୟା କଲେ । ପରେ ପାଣିରୁ ବାହାରି ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଲେ । ଏବେ ଦେଖିଲେ—ପଦ୍ମ ମୂଳ ଅନୁପସ୍ଥିତ । ସେମାନେ କହିଲେ: “ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଭୋକରେ ଅତିଷ୍ଟ ଓ ପାପକ୍ରିୟା ସହିତ, ଏହି ପଦ୍ମ ମୂଳ ଚୋରି କରିଛି?” ଏପରି ଶଙ୍କା କରି, ସ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସମସ୍ତେ ଶପଥ ନେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । କଶ୍ୟପ କହିଲେ: “ଯିଏ ପଦ୍ମ ମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ସବୁକିଛି ହରାଇଯାଉ, ଓ ଏକ ବିଶ୍ୱାସଘାତକ ହେଉ ।” “ଯିଏ ପଦ୍ମ ମୂଳ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ହେଉ, ଧର୍ମର ଛଳ କରୁ, ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରୁ । ମଧୁ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁ, ସଦା ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ରହୁ । ଝିଅକୁ ଦାନ ଦେଇ ବିକ୍ରୟ କରୁ ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: “ଯିଏ ଚୋରି କରିଛି, ସେ ଅନୁଚିତ ଯୌନ କ୍ରିୟା କରୁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଥା ଚିନ୍ତା କରି ଦିନ କାଟୁ ।