ଏକ ସମୟର କଥା, ପୃଥିବୀରେ ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର କାର୍ୟ ଓ ବ୍ରତର ମହିମା ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତର ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା କ’ଣ? କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ଦେବତା, କେଉଁ ପ୍ରଣାମ ଏଠାରେ ଉଚିତ? ଦାନ, ସ୍ନାନ, ଓ ପୂଜା କିପରି କରିବା ଉଚିତ? ସଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଆମକୁ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।” ତେବେ, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏହି ବ୍ରତର ନିୟମ ଶୁଣ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଏହି ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ—‘ହେ କମଳାକ୍ଷ, ଆଗାମୀ ଦିନ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି, ଆପଣ ମୋର ଶରଣ ହୁଅନ୍ତୁ।’ ଏହି ସଂକଳ୍ପ ପୂର୍ବକ ଦନ୍ତଧାବନ କରି, ମନୁଷ୍ୟ କୁ-ସଂସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ପତିତ, ଚୋର, ପାପୀ, ଅଧର୍ମୀ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଗମନକାରୀ, ଏମାନଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ନ କରିବା ଉଚିତ। ବିକେଳ ବେଳେ ନିୟମିତ ଭାବେ ନଦୀ, ପୋଖରୀ, କୁଆଁ କିମ୍ବା ଘରେ ଅନୁଶାସନ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମେ ମାଟି ନେଇ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସ୍ନାନ କରିବେ—‘ହେ ପୃଥିବୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର। ହେ ମାଟି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜଳ ଓ ପ୍ରାଣ, ଦେହର ରକ୍ଷକ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ତୁମେ ସ୍ଵେତଜ ଓ ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମ ଯାହାଙ୍କର ରସର ଅଧିପତି।’ ଏପରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତାଳ, ସ୍ରୋତସ୍ବିନୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲି, ଏହି ସ୍ନାନ ମୋର ହେଉ’ ବୋଲି କହିବେ। ତା’ପରେ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣରେ ରୁଚିର ମାପରେ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ମାପରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ଘରକୁ ଫେରି ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ନେଇ ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯିବେ। ସେଠାରେ ଚାରିପାଖ ଉଚ୍ଚିତ ଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରି, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବକ ଏକ ଦୋଷରହିତ ଘଡ଼ା ରଖିବେ। ଏହି ଘଡ଼ାକୁ ପଞ୍ଚ ମଣି, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ଛତା, ଜୋଡ଼ା ଚପ୍ପଲ ଓ ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୋଭାମୟ କରିବେ। ଘଡ଼ାର ଗଳାରେ ମାଳା ପିଣ୍ଡାଇ, ବିଭିନ୍ନ ଧୂପ ଦେଇ, ଚାରିପାଖ ଦୀପ ଜଳାଇ ଶୁଭ୍ର ତିଆରି କରିବେ। ଏହା ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଭୁନା ଧାନରେ ଭରା ପାତ୍ର ରଖି, ସେଉଁପରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଗରେ ନମସ୍କାର କରିବେ—ପାଦରେ ବିଶୋକ, ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଵରୂପିନ, ଜଠରରେ ଦାମୋଦର, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଗ୍ର, ହୃଦୟରେ ପଦ୍ମନାଭ, ବାମ ହାତରେ ଚକ୍ରଧାରୀ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଗଦାଧାରୀ, କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠ, ମୁଖରେ ଯଜ୍ଞମୁଖ, ନାକରେ ଦୁଃଖମୁକ୍ତିର ଧନ, ଚକ୍ଷୁରେ ବାସୁଦେବ, ଲାଲାଟରେ ବାମନ, ଭୂରୁଦ୍ବୟରେ ରାମ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବେ। ଏହି ଭାବରେ ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ମନସ୍କାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବେ। ରାତି ସାରା ଜାଗରଣ କରି, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଧର୍ମ ଗାନ ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେବେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣଗାନ, କଥା ଓ ନାମସ୍ମରଣ କରି ଏହି ରାତି କାଟିବେ; ତା’ପରେ ଘଡ଼ାକୁ ୧୦୮ କିମ୍ବା ୨୮ ପରିକ୍ରମା କରିବେ। ପ୍ରଭାତେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଆରତି କରିବେ। ଏହାପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପାତ୍ର, ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଚପ୍ପଲ ଦାନ କରିବେ। ଏପରି କରି କେଶବଙ୍କୁ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବେ। ତା’ପରେ ଆମଳକୀ ଫଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପରିକ୍ରମା କରିବେ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକଥର ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ, ତା’ପରେ ନିଜ ପରିବାର ସହ ଭୋଜନ କରିବେ। ଏପରି କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଦାନର ଫଳ ସମାନ; ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତର ମହିମା ଅପାର। ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଦେବତାରାଜ ଏଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷି ଏହି ବ୍ରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଲେ। ଏହି କଠିନ ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ମହାରାଜାମାନେ ଯୋଗ୍ୟ। ଏଉଁପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ଦିନ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କ’ଣ? ଏହାର ଫଳ, ବ୍ରତ ଓ ବିଧି କ’ଣ?” ତେବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—“ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ରାମ କହିଥିଲେ—‘ହେ ପୂଜ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ସୀତା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ, ଏହି କାରଣରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିଛି।’ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—‘ହେ ରାମ, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। କେବଳ ତୁମର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ତଥାପି, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି। ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ମୋହିନୀ ନାମକ ଏକାଦଶୀ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ଓ ମୋହ ରୂପୀ ଜାଳ ଛେଦନ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ କ୍ଷମତାରେ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗତି ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ।’” ଏହିପରି ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତର ପାଳନ କରି, ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।