ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଋଷି ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତତମ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ । ସେ କହିଲେ—ଶବ୍ଦ ବିଜ୍ଞାନରେ ଆସକ୍ତ, ଜାତି-ପାତିରେ ଆସକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପୋଶାକରେ ଲାଗିଥିବା, ବା ଲୋକପ୍ରଥାରେ ଏକାଗ୍ର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କେବେ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ । ଯିଏ ପ୍ରତିବେଶୀ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ କରିଛନ୍ତି, ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସଦା ଅହିଂସାରେ ଅଟୁଟ୍, ସେଠି ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚିତ । ଏମିତି ସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁସ୍ୱପ୍ନରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସୁଖରେ ଜାଗନ୍ତି; ସେ ଜଣେ ଯାହା ମନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖେ, ସେଠି ଏକ ସତ୍ୟ ଜାଗୃତି ଆସେ । ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ବା ରଥରେ ଯାଇଲେ ଯେତେ ସୁଖ ମିଳେନି, ସଂଯମୀ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବଶ କରି ମହାପଥରେ ଯେଉଁ ସୁଖ ପାଏ, ତାହା ସମ କିଛି ନାହିଁ । ଜଣେ ଅସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ, କ୍ରୋଧିତ ଶତ୍ରୁ ବା ଓନ୍ତା ପଶୁ ପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏଠି ଯମକୁ ଲୋକେ 'ସଂଯମ' କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତ ସଂଯମ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବଶ କରିବା; ଯିଏ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରିପାରେ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଂଯମ ଅଛି । ଅସଂଯମୀ ଓ ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଦା ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି । ଦଣ୍ଡ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଲୋକମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଦଣ୍ଡ ଅପରାଧୀମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ । ଦଣ୍ଡ ଅନ୍ଧକାର, ଯୁବକ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ଧର୍ମର ଆଧାର ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ । ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ । ଏହାର ଚିହ୍ନ ମୁଁ କହିବି—କଞ୍ଚୁସତାର ଅଭାବ, କ୍ଷମା, ସନ୍ତୋଷ, ଉଚିତ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କୃପା ଓ ନିନ୍ଦା ନ କରିବା । ଏହି ଛଅଟି ଗୁଣକୁ ଶାନ୍ତ ମନର ଋଷିମାନେ ସଂଯମର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ କୃପା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ । ଏହି ଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅପମାନ ପ୍ରାପ୍ତିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନି, ସମ୍ମାନରେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୁଏନି, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଅଛି । ଏମିତି ଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଉଠିଥାଏ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ନିନ୍ଦାକାରୀ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ସେ ଅପମାନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ରଖେନି, କେବେ ଅପରାଧ କରେନି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବି ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେନି । ସେ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟର ଦୋଷକୁ ଦୋଷାରୋପ କରେନି—ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ହେଉ । ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଢାକି ଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ଚିରେ ଦୁର୍ବଳ ଅଂଗକୁ ଢାକିଥାଏ । ଯେଉଁମାନେ ସଂଯମକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନି, ସେମାନଙ୍କର ଅଧ୍ୟୟନ ବ୍ରଥା । ଅଧ୍ୟୟନର ମୂଳ ସଂଯମ; ସଂଯମ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ । ଯିଏ ସଂଯମକୁ ସୁନାର ସାମ୍ୟରେ ମାନେ, ସେ ନିଶ୍ଚଳ, ଧନରେ ମୋହିତ ହୁଏନି । ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ । ଦ୍ୱିଜ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ଓ ତାହାର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯମ ନଥିଲେ ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ ମିଳେନି । ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯମ ନଥିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେନି; ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, କୁଳ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ଏସବୁ ଫଳହୀନ । ଅସମ୍ମାନରେ ତପସ୍ୟା ବଢ଼େ, ସମ୍ମାନରେ ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ । ଯେପରି ଦୁହିଯାଇଥିବା ଗାଈ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଆଦରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୂରେ ଯାଏ । ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ପୁନଃ ଦୁଧ ଦେଉଛି, ତେଣୁ ପାଠ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନଃ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ । ଏଇ ସଂସାରରେ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ଠାରୁ କୌଣସି ମିତ୍ର ନାହିଁ, ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଦୋଷକୁ ନେଇ, ନିଜ ଗୁଣ ଦେଇଥାଏ । ନିନ୍ଦାକାରୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହିପରି ନିଜକୁ ବଶ କରି, ସେ ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଏ । ଏକ ଖୋପଡ଼ା, ଗଛର ମୂଳ, କଠିନ ବସ୍ତ୍ର, ଏକାକୀତ୍ୱ, ଉଦାସୀନତା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଆଉ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ରହେନି; ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ରହିଥାଏ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁଳ ରହିଥାଏ । ମନ୍ତ୍ର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ; ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା । ଅକ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମହାବୀର ଜୟ କରେ—ଏହିପରି ଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ? ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଧୃତିରେ ଅଡ଼ିକି ରହେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବେ । ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ । ଏହି ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଲି । ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି; ତପସ୍ବୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଅଛି । ସଂଯମୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ମହାନ ସମ୍ମାନ ମିଳନ୍ତି । ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଦୋଷ ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୋଷ ନାହିଁ । କିଏ ଭାବେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା, ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ଶକ୍ତି । ଯିଏ ଶାନ୍ତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନଠାରୁ ଉପରେ । କ୍ରୋଧରେ ଯେଉଁ କିଛି ପଢ଼ାଯାଏ, ଦିଆଯାଏ, ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ର ପାଣିପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଏହି ଶୁଭ ସଂଯମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମର ନୌକା ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଅପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ । ଯିଏ ଏହି ଶୁଭ ସଂଯମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଯଥାବତ୍ ପଢ଼େଇଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ପୁନଃ ତାହାଠାରୁ ପଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ । ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର କହୁଛି—ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣି, ଭଲଭାବେ ଧାରଣ କର ।