ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଜନ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦାନ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଧରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥାଏ, ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଉଁ ଦାନ କରିବା ଜଣେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। କିଏ ଜାଗ୍ରତ, ଅବଧାନ ନଥିବା, କିମ୍ବା ସଂଯୋଗରେ ଆସିଥିବା ହେଉ, ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ କଲେ, ଯଦିଓ ଭକ୍ତି ନଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସଂଯମ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଲୋକେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସଂଯମ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ଏହି ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱିତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସଂଯମ ସମସ୍ତଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ଶୁଭ କର୍ମ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ସଂଯମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ—ସମସ୍ତ କିଛି ସଂଯମ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯଦି କାହାର ସଂଯମ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ କ’ଣ ଉପକାର କରିପାରିବ? ଯେଉଁଠାରେ ସଂଯମୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିଜେ ଏକ ମହାତ୍ମା ଆଶ୍ରମ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଭଲ ଚରିତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲେ, ସରଳ ଜୀବନ ଚାଲିଲେ, ଆଶ୍ରମ ଦରକାର ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ଘରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ତପସ୍ୟା ଅଛି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମିକ କାମ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଅତିଥିସେବୀ, ତାଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ବସିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ବାକ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ନିମନ୍ତେ ଲୋକ ଲିନ୍, କିମ୍ବା ଜାତି ଭେଦରେ ଆସକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ-ବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ମନ ଲଗାଇଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏକାକୀ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ପୃଥକ୍, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଅହିଂସକ ଲୋକ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହିପରି ସଂଯମୀ ଲୋକ ସୁଖରେ ସୁତାନ୍ତି, ସୁଖରେ ଜାଗନ୍ତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଭାବ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜାଗୃତ। ଚକ୍ର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଉପରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ ଏତେ ସୁଖ ନାହିଁ, ଯେପରି ନିଜକୁ ବଶ କରି ମହାପଥ ଚାଲିଲେ ମିଳେ। କୌଣସି ଉତ୍ତେଜିତ ସର୍ପ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ନିଜକୁ ଅବଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ରୋକିବା ଦରକାର। ଲୋକେ ଯମକୁ 'ସଂଯମ' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ସଂଯମ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବଶ କରିବା। ଯେଉଁଠି ନିଜକୁ ବଶ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସଂଯମ ଅଛି। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜକୁ ବଶ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଯମ କ'ଣ କରିପାରିବ? ତେଣୁ ଯମକୁ ଭୟ କରିବା ଅନାବଶ୍ୟକ। ମାଂସ ଭୋଜୀ ଓ ଅସଂଯମୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସଦା ଭୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ମିତ। ଦଣ୍ଡ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରକ୍ଷା କରେ, ଜନମାନେ ରକ୍ଷା କରେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଠିନ। ଦଣ୍ଡ ଦେଖିବାକୁ କଳା, ଯୁବକ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର, ଏବଂ ଏହି ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟେ ଧର୍ମ ବସିଛି। ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସର୍ବୋପରି ଉପବାସ। ଏହି ସଂଯମୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ କ'ଣ ତାହା ମୁଁ କହେଁ—ଲୋଭ ନଥିବା, ମୃଦୁତା, ସନ୍ତୋଷ, ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନ ଥିବା, ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଆଦର, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣା, ଓ ନିନ୍ଦା ରହିତତା। ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସଂଯମ କୁ ଶାନ୍ତ ମନୀଷୀମାନେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ, ମୁକ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କରୁଣା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅପମାନ ଦେଖି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ପାଇ ଅତି ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ରେ ସମ, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ। ଏହିପରି ଲୋକ ସୁଖରେ ସୁତାନ୍ତି, ସୁଖରେ ଜାଗନ୍ତି, ସର୍ବୋପରି ମଙ୍ଗଳରେ ରହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ୱର। ଅପମାନ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତିନାହିଁ, କେବେ ପାପ କରନ୍ତିନାହିଁ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅପମାନ କରନ୍ତିନାହିଁ। ନିଜକୁ ଜାଣି, ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ଦେଖି ନିନ୍ଦା କରନ୍ତିନାହିଁ—ମନ୍ତ୍ର ବା ଯାଜ୍ଞିକ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ହେଉ। ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଢାକିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ଚାଦର ଦୁର୍ବଳ ଅଙ୍ଗକୁ ଢାକିଦିଏ। ଯେଉଁମାନେ ସଂଯମ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଅକାର୍ଥକ। ଶିକ୍ଷାର ମୂଳ ସଂଯମ, ସଂଯମ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଂଯମକୁ ସୁନା ପରି ତୱଳିରେ ଓଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ, ଧନରେ ମୁହଁ ନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଉପବାସ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯମ ସର୍ବୋପରି ଆଶ୍ରୟ। ଏକ ଦ୍ୱିଜ, ଯଦି ଷଡଂଗ ବେଦ ଓ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯମ ନଥିଲେ ସମ୍ମାନ ମିଳେନାହିଁ। ବେଦ ଓ ଷଡଂଗ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯମ ନ ଥିଲେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ। ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, କୁଳ, ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ—ସମସ୍ତ ଅକାର୍ଥକ। ଅସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା ବଢ଼େ, ସମ୍ମାନ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୟା କମିଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ଦୁଧ ଦେଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗାଈ ପରି ଚାଲିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଘାସ ଓ ପାଣି ଦେଇ ଗାଈ ଯେପରି ଆବାର ଦୁଧ ଦିଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଆବାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତରେ ସେଇ ମିତ୍ର ସର୍ବୋପରି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ଦୋଷ ନେଇ, ନିଜ ଧର୍ମ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିନ୍ଦାକାରୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହିଁ, ନିଜ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେ ନିଜକୁ ଅମୃତରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଥାଏ। ଖପର, ଗଛ ମୂଳ, କଠିନ ବସ୍ତ୍ର, ଏକାକୀପନା, ଉଦାସୀନତା, ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ କ'ଣ କରିବେ? ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ରହିଥାଏ, ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁଳ ରହିଥାଏ।