ଏକ ସମୟର କଥା, ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—“ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ କେବେ ଆଲୋକ ଚମକେନି। ଯେପରି ରବିର କିରଣ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣିକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଦେହର ନାଡୀମାନେ ମଝିର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣିପାରେନି, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେନି, ନା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ। ସେ ଭୋକର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ଦୁର୍ବଳ, ଭ୍ରମିତ ଓ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ତାହାର ଦିଗବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ଉପର, ତଳ କିଛି ବୁଝିପାରେନି। ଭୋକରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ଯାଏ—ମୌନତା, ବଧିରତା, ମୂର୍ଖତା, ଅପଙ୍ଗତା ଆସିଯାଏ। ଭୋକ ଦୟାଳୁକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ଅନ୍ୟତମ ଅନ୍ୟତମ ନିୟମ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ପିତା, ମାତା, ପୁଅ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, କନ୍ୟା, ଭାଇ କିମ୍ବା ନିଜ ଆତ୍ମୀୟକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ। ପିତୃ, ଦେବତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରେନି; ଏହି ଭୋକରେ ତାହା ସମ୍ମାନ କରିପାରେନି। ମହାପୁରୁଷ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିପାରେନି। ଏହି ଭାବେ ଯେଉଁ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟ ବିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି। ସେଇପାଇଁ, ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତା ଅନୁଭବ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଆନନ୍ଦ ପାଏ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପକାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଏ, କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ନିୟମ ପାଠ କରେ, ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ପିତୃମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ଏହାର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପାଏ। ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଧରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ, ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସଂଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ, ଭକ୍ତି ବିନା ମଧ୍ୟ, ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଦାନଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସଂଯମ, ନିୟମ ଓ ଶିକ୍ଷା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସଂଯମ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ତେଜ ବଢ଼େ, ଶୁଦ୍ଧ ସଂଯମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ—ସବୁ ଏହି ସଂଯମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେଉଁଠି ନିୟମ ନାହିଁ, ତାହାର ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ କି କାମ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସଂଯମ ଅଛି, ସେଠି ଘର ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମ ଅରଣ୍ୟ। ସଂଯମିତ ଚରିତ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ସରଳ ଜୀବନରେ ଆଶ୍ରମର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଗୀ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଘରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା। ଯିଏ ରାଗ ବିନା, ଦ୍ୱେଷ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କର ଘର ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ଅରଣ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଘରରେ ଆସକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ, ଅତିଥି ଭକ୍ତ, ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ଅଟୁଟ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ, ଜାତିଭେଦରେ ଆସକ୍ତ, ଭୋଜନ ବସ୍ତ୍ରରେ ମନ ଲାଗିଥାଏ, ସାଧାରଣ ଆଚରଣରେ ଲିନ—ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏକାକୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମିତ, ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ଅହିଂସାରେ ଅଟୁଟ ଲୋକ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ସଂଯମିତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୋଇଥାଏ, ସୁଖରେ ଉଠେ; ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମ ମନ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ସଚେତନତା। ଯେଉଁଠି ଚକ୍ର, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଯାତ୍ରା ହୁଏ, ତାହା ତୁଳନାରେ ନିଜକୁ ଜିତିବା ମହାମାର୍ଗରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ସର୍ବାଧିକ ସୁଖଦାୟକ। କୌଣସି ଉପଦ୍ରବୀ ସାପ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ମୃଗର ଭଳି ଅନିୟମିତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅନିୟମିତ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅପକାରୀ। ଲୋକେ ଯମକୁ 'ନିୟମ' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷରେ ନିଜ ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସଂଯମ; ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟମିତ କରେ, ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସଂଯମ। ଲୋକମାନେ ଯମକୁ 'ସଂଯମ' ବୋଲି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦୁର୍ବଳ ଭୟ; ଯିଏ ନିଜକୁ ନିୟମିତ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଯମ କଣ କରିପାରିବେ? ମାଂସଭୋଜୀ ଓ ଅନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସବୁବେଳେ ଭୟ ଥାଏ; ଏହିମାନେ ନିୟମିତ ହେବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଦଣ୍ଡ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଜନମାନେ ରହିପାରନ୍ତି; ଦଣ୍ଡ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିୟମିତ ହୁଏ; ଦଣ୍ଡ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର୍ଜୟ। ଏହା କଳା, ଯୁବା, ଲାଲ୍ ଆଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର; ଏହି ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ବସିଛି, ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶାସକ। ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ ସଂଯମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରତ। ଏବେ ମୁଁ କହିବି କେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସଂଯମିତ ଲୋକ ଚିହ୍ନଟ ହୁଅନ୍ତି। କଞ୍ଜୁସି ନାହିଁ, ମୃଦୁଭାବ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି, ସଦ୍ବ୍ୟବହାର, ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ, ଗୁରୁପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି କୃପା, ଚୁଗଳି ନାହିଁ—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ ସଂଯମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଧର୍ମ ଓ ମୁକ୍ତି କୃପା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଏହିପରି ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଅପମାନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ନାହିଁ; ସମ୍ମାନରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ସମ ଥାଏ—ଏହିପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଶାନ୍ତ ଲୋକ ସୁଖରେ ଶୋଇ, ସୁଖରେ ଉଠେ; ସେ ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟକାରୀ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଅପମାନରେ ଚିନ୍ତା କରେନି, କେବେ ପାପ କରେନି; ସ୍ୱଧର୍ମ ବୁଝି, ଅନ୍ୟର ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରେନି। ସେ ନିଜକୁ ଜାଣେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷକୁ ଦୋଷାରୋପ କରେନି—ମନ୍ତ୍ର, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସଂଯମ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଢାକିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ କପଡ଼ା ଦେହର ଦାଗ ଢାକିଦିଏ। ଯେଉଁମାନେ ସଂଯମକୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ୟର୍ଥ ପଢ଼ନ୍ତି।