ଏହି କଥାରେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ—ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଛି। ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ, "ଏହି ଆକାଂକ୍ଷା ଏକ ଦୀର୍ଘ ରୋଗର ସମାନ; ଏହାକୁ ଛାଡିଦେଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟେ ଖୁସି ଆସେ।" ତାପରେ ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ମୋତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ କରେ, ଏବଂ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ।" ପଶୁମିତ୍ର କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ସୁଖ ଚାହିଁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଜଣେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିଛି କରିବା ଉଚିତ।" ଏହା କହିବା ପରେ ସେମାନେ ସେ ସୁବৰ্ণ ଅଣୁଗୁଡିକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଏବଂ ଫଳଗୁଡିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଛାଡି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ଭ୍ରମଣ କରିବା କାଳରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ହଠାତ୍ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଶୁନଃସଖଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଆସିଥିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ କିଛି ଦୂର ଅତିକ୍ରମ କରି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଗଲେ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ, ଲୋଟସରେ ଆବୃତ, ଜଳର ଆଧାର; ହ୍ରଦର ତୀରରେ ବସି, ସେମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ତାପରେ ଶୁନଃସଖ ଦୁଃଖିତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି କହିଲେ, "ସମସ୍ତେ ଏକଠି ଏହି ଭୋକର ଅନୁଭୂତି କେମିତି ହୁଏ, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।" ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ଉତ୍ତର କଲେ, "ବଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଚକ୍ର, କୁଲାଡ଼ି, ଓ ବାଣ—ଏମାନେ ଯେତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ଭୋକ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ।" "ଦମ୍, କୁଷ୍ଠ, ଶ୍ୱାସ, ଅନ୍ତ୍ରାୟ, ଜ୍ୱର, ଅପସ୍ମାର, ଓ କୋଳିକ—ଏଠି ଯେତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ, ଭୋକ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ। ସୁବৰ্ণ କଙ୍କଣ, ବଙ୍ଗି, ମୁକୁଟ, ଓ ଚମକୁଥିବା କଣବାଲି—" "ଭୋକରେ ପୀଡିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏମାନେ କେବେ ଚମକୁନାହିଁ। ଯେପରି ବେଳ ରଶ୍ମି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ—" "ତେଉଁପରି, ଜଥା ଦେହର ନାଡି ଗୁଡିକୁ ପେଟର ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ କରିଦେଉଁଥାଏ। ଭୋକରେ ଲୋକ ଶୁଣିପାରିନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରିପାରିନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରିନାହିଁ—" "ସେ ଜଳିଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଭୋକରେ ପୀଡିତ। ସେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଚିହ୍ନିପାରିନାହିଁ—" "ଉପର, ତଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ଭୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ମୂକତା, ବଧିରତା, ଅବିଜ୍ଞତା, ଏବଂ ଲଙ୍ଗଡ଼ା—" "ଭୋକରେ ଦ୍ରୁତତା ଓ ଅନିୟମ ଆସିଯାଏ। ସେ ପିତା, ମାତା, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଝିଅକୁ ଛାଡିଦେଉଁଥାଏ—" "ଭାଇ, ନିଜ ଜନ, ଭୋକରେ ଅପହୃତ ହୁଏ। ସେ ପୂର୍ବଜ, ଦେବ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଦେଇପାରିନାହିଁ—" "ଋଷିମାନେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିପାରିନାହିଁ, ଭୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଖାଦ୍ୟ ହୀନ ଜୀବଙ୍କୁ ଆସେ।" "ଏହିପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି କରି ଏକତାରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ମିଳିଯାଏ।" "ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଦିନେ ଦିନେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦାନର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥାଏ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ—" "ନିଶ୍ଚିତ ଚିତ୍ତରେ, ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ, ପିତୃମାନେ ପାଖରେ, ସେ ସମ୍ବର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ।" "ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ; ଦେବ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଖରେ ଦାନ କରୁଥିବା ଦାତା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।" "ଏକେ ଜାଗ୍ରତ, ଅସାବଧାନ, କିମ୍ବା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ, ଭକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।" "ଦାନରେ ନିମଗ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସି ଓ ଧର୍ମରେ ସଂଯୁକ୍ତ; ନିୟମ, ଶମ, ଓ ଶିଳ୍ପ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀମାନେ ଉପଦେଶ କରିଥାଏ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ନିୟମ ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ନିୟମ ବୃଦ୍ଧି କରେ ତେଜ, ଶୁଦ୍ଧ ନିୟମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" "ନିୟମୀ ଲୋକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଶିଳ୍ପ ଅଛି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି—" "ନିୟମ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତପ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ନିୟମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।" "ନିୟମ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ କି ଲାଭ, ନିୟମୀ ପାଇଁ ଆଶ୍ରମ କି ଲାଭ? ନିୟମୀ ଯେଉଁଠି ରହେ, ସେଉଁଠି ଆଶ୍ରମ, ଜଙ୍ଗଲ।" "ଶୁଭ ଆଚରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ସରଳ ଜୀବନ ଥିଲେ, ଆଶ୍ରମ କି ଦରକାର?" "ଜଙ୍ଗଲରେ ମଧ୍ୟ ରାଗୀ ଲୋକ ପାଇଁ ଦୋଷ ଆସେ; ଘରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ ହିଁ ତପ। ରାଗ ନଥିଲେ, ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲେ, ଘର ମଧ୍ୟ ତପର ଜଙ୍ଗଲ।" "ଧର୍ମ ଉପାୟରେ ଉପାର୍ଜନ କରୁଥିବା, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଘରେ ଆସକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମୀ, ଅତିଥିକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ଶିଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ, ଘରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଛି।" "ଶବ୍ଦ ବିଜ୍ଞାନରେ ଲିନ, ଜାତି ପ୍ରେମୀ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ରେ ଆସକ୍ତ, ଲୋକ ଆଚରଣରେ ଲିନ—ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।" "ଏକାକୀ ଚରିତ୍ର, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିବୃତ, ମନ ଶିଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ, ଅହିଂସା ନିମଗ୍ନ—ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ।" "ନିୟମୀ ଲୋକ ସୁସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଜାଗ୍ରତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉପରେ ସମ ମନ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏକ ଯାଥାର୍ଥ ଜାଗ୍ରତ।" "ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ ଖୁସି ମିଳେନାହିଁ; ନିୟମୀ ମନରେ ଏକ ବଡ଼ ମାର୍ଗରେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ ଖୁସି ମିଳେ।" "ଉତ୍ତେଜିତ ସାପ, କ୍ରୋଧିତ ଶତ୍ରୁ, ଦୁର୍ବାର ଜନ୍ତୁ—ଏମାନେ ଯେପରି କରେ, ନିୟମ ବିନା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏପରି କରେ।" "ଯମକୁ 'ନିୟମ' କୁହାଯାଏନି; ଆତ୍ମା ନିୟମ। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ନିୟମିତ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ।" "ଲୋକ ଯମକୁ 'ନିୟମ' କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଥା ଭୟ କରନ୍ତି; ନିୟମୀ ଆତ୍ମା ପାଇଁ, ଯମ କି କରିପାରିବ?" "ମାଂସ ଭୋଜୀ ଓ ନିୟମ ବିନା ଲୋକ ଠାରୁ ସଦା ଭୟ ରହିଥାଏ; ଏମାନେ ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ, ଆତ୍ମବନ୍ଧୁ ଦଣ୍ଡ ରଚିଥିଲେ।" "ଦଣ୍ଡ ଜୀବକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଁଥାଏ; ଦଣ୍ଡ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଦଣ୍ଡ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ନିୟମିତ କରେ; ଦଣ୍ଡ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।" "କଳା, ଯୁବକ, ରକ୍ତ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ପାଇଁ ଭୟର ଉତ୍ସ—ଦଣ୍ଡ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶାସକ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି।" ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଏହି ମହା ଆଲୋଚନାରେ ଦିଆଯାଇଛି—ଏହା ଆମେ ଜୀବନର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ, ଲାଭ ଓ ନିୟମ ଦେଖିପାରିବା।