ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏହି ଉପଦେଶ ସହିତ—ଯେଉଁ ଲୋକ ସୁଖ ଆଶା କରେ, ସେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, ଯଦି କାହାରୋ ଏକ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଲୋକଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଆକାଂକ୍ଷା ତୀର ଭଳି ଆଘାତ କରେ। ଆସଲେ ଆକାଂକ୍ଷା କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏନି, ଭୋଗ କରିଲେ ବଢିଯାଏ। ଘିଅ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଯେମିତି ବଢିଯାଏ, ଏମିତି ଆକାଂକ୍ଷା ରେ ମୁଗ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ କେବେ ସୁଖ ପାଏନି। ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଗଛର ଛାୟା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଶ୍ୟେନ ବସିଛି, ସେପରି ଏହି ପୃଥିବୀର ଚାରିଟି ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ଏକଥର ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ପାଇଁ ପଥର ଓ ସୁନା ସମାନ—ସେ ରାଜା ନୁହଁନ୍ତି। ତାପରେ ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ, ଯଦିଓ ଦାନ ନେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଦାନ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେ ଦାନଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ରାଜା ପାଖରୁ ଧନ ଆଶା କରେ, ସେ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଦୟା କରିଥିବା ଲୋକ। ଏମିତି ମୁହଁ ଭ୍ରମ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମା ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଭୟ ଦେଖିପାରେନି। ଯଦିଓ ଦାନ ନେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ଅଛି, ତଥାପି ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପୋବଳ କମିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଦାନ ନେବାର ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେ ଦାନଦାତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଦାନଦାତା ଓ ଦାନ ନ ନେଇଥିବା ଲୋକ, ଉଭୟ ପାଇଁ ସମାନ। ତାପରେ ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ, ଯେପରି ଚଉଳ ତନ୍ତୁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ଥାଏ, ଏମିତି ତୃଷ୍ଣା ଦେହରେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଓ ଅନନ୍ତ। ମୂର୍ଖମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେହ ଖସିଯିବା ସହିତ ଏହା ଖସେନି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ ସମାନ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସୁଖ ପାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଚଣ୍ଡାଳ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ କରେ, ହେ ଦେବଗଣ! ମୁଁ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରେ।” ପଶୁମିତ୍ର କହିଲେ, “ଯାହା ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।” ଏହିପରି କହି ସେମାନେ ସୁନା ଗର୍ଭକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେହି ଫଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷି, ନିଜ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଚଲିଗଲେ। ଘୁରୁଘୁରି ଚଳି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ଏକ ଚର୍ଯ୍ୟାଶ୍ରମୀ ଶୁନଃଶଖଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଙ୍କୁ ସହ ଆଉ ଅଳ୍ପ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଝିଲିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପଦ୍ମରେ ଢାକା ଓ ପାଣିର ଆଧାର। ସେଠି ଝିଲି କୂଳରେ ବସି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ କରିବେ ଭାବିଲେ। ତାପରେ ଶୁନଃଶଖ ଭୁକ୍ତିରେ କ୍ଷୁଦାର୍ତ୍ତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ କ୍ଷୁଦାର ଅନୁଭୂତି କ’ଣ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷି ଏକାଠି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବାଣ, ତଳୱାର, ଗଦା, ଚକ୍ର, କୁଟାର, ତୀର—ଏମିତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା ବେଦନା ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଦା ତୁଳନାରେ କମ୍। ଆସ୍ଥମା, କୁଷ୍ଠ, କ୍ଷୟ, ମୁଣ୍ଡପାରାଳି, ଜ୍ୱର, ଅପସ୍ମାର, ଶୂଳ ରୋଗ—ଏମିତି ରୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଦାରୁ କମ୍। ସୁନାର ଗହଣା, କଙ୍କଣ, ମୁକୁଟ, ଚମକୁଥିବା କଣଫୁଲ—ଏମିତି ଭୂକ୍ଷାତୁର ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦିଏନି। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ଶୋଷିନିଏ, ଏମିତି ଦେହର ନାଡ଼ୀମାନେ ପେଟର ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ସେ ଶୁଣିପାରେନି, ଘ୍ରାଣ କରିପାରେନି, ଦୃଷ୍ଟି କରିପାରେନି; ସେ ଜଳିଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ—କ୍ଷୁଦାରେ ପୀଡ଼ିତ। ସେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେନି; ଉପର, ତଳ ମଧ୍ୟ ଜଣାପାଏନି। କ୍ଷୁଦାରେ ମୂକତା, ବଧିରତା, ମୂର୍ଖତା, ଏବଂ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ପଣି ଆସିଯାଏ। କ୍ଷୁଦାରେ ହିଂସ୍ରତା ଓ ଅନିୟମ ଆସେ। ସେ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ, ଜଣେ, ଝିଅକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; କିମ୍ବା ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁଦାରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ। ସେ ପିତୃ, ଦେବତା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ବି ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କରେନି; ଆସିଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରେନି। ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ ଯେଉଁ ଜୀବ ଖାଦ୍ୟ ବଞ୍ଚିତ।" ଏହିକାରଣରୁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକତା ଅନୁଭବ କରି, ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦାନର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ବିଶେଷ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ—ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେ ସେହି ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଇଥାଏ। ତାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ସମଗ୍ର ଜୀବନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ; ଦାତା ଯିଏ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଇଥାଏ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ, ଅଲସ, କିମ୍ବା ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବା, ଏକଥା ଶୁଣିଥାଏ, ଏମିତି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଦାନଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଖୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଂଶୀ; ସଂୟମ, ନିୟମ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସତ୍ୟଦର୍ଶୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି, ସଂୟମ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ; ସଂୟମେ ତେଜ ବଢ଼େ, ଶୁଦ୍ଧ ସଂୟମ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏକ ଲୋକ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା; ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କର୍ମ—ସଂୟମ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ସଂୟମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ସଂୟମ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟ କି କାମ; ଯେଉଁଠାରେ ସଂୟମ ଅଛି, ଏକ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ ସମାନ। ଯେଉଁଠାରେ ସଂୟମୀ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ସରଳ ଜୀବନ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅରଣ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଗୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ହୁଏ; ଘରେ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା।