ପୁଷ୍କର ରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ, ମଦ, ଦ୍ୱେଷ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ବିପ୍ଳବିତ, ସେମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ସମ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିରତ, ସେମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାନ୍ତି। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଆଶ୍ରମରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରହୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ଲୋକମାନେ ଏଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରୀମୟ ଲୋକର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେମାନେ କ୍ରିୟା, ଚିନ୍ତା ଓ ଶବ୍ଦରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟାଳୁ ଓ ସଦା ଶୁଭ ଭାଷଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ନିରତ, ଅତିଥିମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ଆଦର କରନ୍ତି, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସ୍ନାନରେ ନିରତ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କର ଜୀବନ ସାଥୀମାନେକୁ ମା, ଭଉଣୀ କିମ୍ବା କନ୍ୟା ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଅଭିଲାଷାରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେମାନେ ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ଷତି ହେଲେ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୁଭରେ ସମ, ମହାତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ସେମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକଥର ଚଳିବା ପରେ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମର ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହିପରେ ଏକ ସମୟରେ ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଖରା ଲାଗିଗଲା; ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଏହି ଅନ୍ନହୀନ ଜଗତରେ, ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ସେମାନେ ଏକ ମୃତ ଶିଶୁକୁ ନିଅନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖରେ ତାହାକୁ ରନ୍ଧନ୍ତି। ସେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନିର୍ମଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଥା; ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।” “ଗ୍ରାମ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଖାଦ୍ୟ, ରତ୍ନ, ସୁନା, ଗାଁ ଓ ଦୁହୁଁ ଗାଁ—ଏସବୁ ମୁଁ ଦେଉଛି; ମାଂସ ରନ୍ଧନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ।” ଋଷିମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ରାଜା, ଦାନ ଗ୍ରହଣ ଭୟଙ୍କର; ମଧୁର ରସ ବିଷ ସମାନ। ଆପଣ ଜାଣି ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କାହିଁକି ଆମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି?” “ଏକ ଦଶ ଜଣକୁ ମାରିବା ଗୁଡିକ ରଥୀ ସମାନ; ଦଶ ରଥୀକୁ ମାରିବା ବନ୍ଧରୀ ସମାନ; ଦଶ ବନ୍ଧରୀକୁ ମାରିବା ବେଶ୍ୟା ସମାନ; ଦଶ ବେଶ୍ୟାକୁ ମାରିବା ରାଜା ସମାନ। ଏକ ଜଣ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ହଜାର ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିବା ରାଜା ସମାନ; ଏହିପାଇଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଭୟଙ୍କର। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଲୋଭରେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଦୁଃସାହସିକ ନରକ ତାମିସ୍ରା ଆଦିରେ ଦୁଃଖ ପାଇଥାଏ। ଏବେ ଆପଣ ଦାନ ସହିତ ଯାନ୍ତୁ, ଏହା ଅନ୍ୟକୁ ଦିଅନ୍ତୁ”—ଏହି କଥା କହି ଋଷିମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ପଡିଲେ। ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଡୁମ୍ବରା ଫଳ ଭିତରେ ସୁନା ଭରି ଭୂମିରେ ବିଖେଇଲେ। ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜି ଋଷିମାନେ ଉଡୁମ୍ବରା ଫଳ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଭାରୀ ହେବାକୁ ଜାଣି, ଅତ୍ରି କହିଲେ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅତ୍ରି କହିଲେ: “ଆମେ ଜଡ ନୁହେଁ, ଅବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ; ଆମେ ଜାଣିଛୁ ଏସବୁ ସୁନା, କାରଣ ଆମେ ଜାଗୃତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ଏହି ଜଗତରେ ଧନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପାଇଁ ଜେଉଁ ଲୋକ ଦୀର୍ଘ ଆନନ୍ଦ ଚାହେ, ସେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” “ଯଦି କିଏ ଏକ ମୁଦ୍ରାକୁ ଶତଗୁଣ ଓ ହଜାରଗୁଣ ହେବା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ସରୁ ନେଇଥାଏ, ସେ ଅତି ପାପ ଭାଗ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଚାଉଳ, ଯବ, ସୁନା, ଗାଁ ଓ ମହିଳାମାନେ ଏକ ଜଣ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହିପାଇଁ ଆପଣ ସନ୍ତୋଷ ଚାହିବା ଉଚିତ।” ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: “ତପସ୍ୟା ଏକ ଜଣଙ୍କ ଅଧିକାର, ଧନ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଅଧିକାର; ଏଠି ତପସ୍ୟା ଧନରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯେତେବେଳେ କିଏ ସମସ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଛାଡିଯାଏ, ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ; କାରଣ ସଂଗ୍ରହକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା କିଏ ମୁକ୍ତ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ଯେତେ ଅପସ୍ୟା କରେ, ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ବଢିଯାଏ। ସେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ରାଜତ୍ୱକୁ ତୁଳିଲେ; ଆତ୍ମ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିବା ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ରାଜତ୍ୱରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।” କଶ୍ୟପ କହିଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଧନର ଅତିରିକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଦୁଃଖର କାରଣ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନର ଶ୍ରୀରେ ମୋହିତ ହେଲେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରୁ ପତନ କରନ୍ତି; ଧନର ଅତିରିକ୍ତତା ମୋହ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିବା ଲୋକ ଧନକୁ ଦୁଃଖର କାରଣ ଭାବି ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ଯଦି ଧର୍ମ ପାଇଁ, ତାହା ତ୍ୟାଗ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏକ ଜଣ ଦୂରରୁ ମାଟିକୁ ଛୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଧୋଇବାକୁ; ଧନରେ ହାସିଲ ଧର୍ମ ଅସ୍ଥାୟୀ। ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ, ଯାହା ହାନି ସହିତ ଆସେ, ମୁକ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ: ବୟସ୍ ହେଲେ ଚୁଲ ଓ ଦାନ୍ତ ଖସିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଧନ ଓ ଜୀବନର ଅଭିଲାଷା ଖସେ ନାହିଁ; ଚକ୍ଷୁ ଓ କାନ ଖସିଯାଏ, ଲୋଭ ମାତ୍ର ଅପରିଣାମିତ। ଏକ ଦରଜି କାପଡ଼ରେ ତାଗ ଦେଇ ଶିଲା ଦେଇ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଭବସାଗରର ତାଗକୁ ଅଭିଲାଷାର ଶିଲା ଦେଇ ଦେଇଥାଏ। ଏକ ପଶୁର ଶରୀରରେ ଶିଙ୍ଗ ବଢିବା ପରି, ଅଭିଲାଷା ଅନନ୍ତ, ଅସାଧାରଣ, ଶତ ଶତ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ଏହି ଅଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଅଭିଲାଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଗୌତମ କହିଲେ: ଯେଉଁ ଲୋକ ସନ୍ତୋଷ ରେ ଅଛି, ସେ କର୍ମର ଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ? ଲୋଭୀ, ଚଞ୍ଚଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କ ମନ ସନ୍ତୋଷ ରେ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶ୍ରୀ ପାଉଥାଏ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କ ପାଦ ଚମଡ଼ରେ ଢାକା, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଚମଡ଼ରେ ଢାକା ଭଳି; ଏହିପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତରେ ଶାନ୍ତି ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ପାଉଥାଏ। ଏପରି ସୁଖ କିପରି ଥିବା ସମ୍ଭବ, ଲୋଭୀ ଧନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାରେ ଏତେ ଦିଗେ ଦୌଡ଼ିବା? ଅସନ୍ତୋଷ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ; ସନ୍ତୋଷ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁଖ।