ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଥିଲା । ସେପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ପରେ, ପୁଣି ଭଗବାନ, ସ୍ୱୟଂ ଦେବଦେବ, ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ, ଯାହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେମାନେ ଏଠାରେ ଦଢ଼ି ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଆମେ ଏହି ଗଛକୁ ଚିହ୍ନୁନାହିଁ ।" ସେମାନେ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ଦେହବିହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ । ସେ ସ୍ୱର କହିଲା, "ଏହା ହେଉଛି ଆମଳକୀ ଗଛ, ଯାହା ବୈଷ୍ଣବ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୋ-ଦାନର ଫଳ ମିଳେ । ଏହାକୁ ଛୁଇଁଲେ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇଗୁଣି, ଧାରଣ କଲେ ତିନିଗୁଣି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ଏହି ନିମନ୍ତେ, ଆମଳକୀକୁ ସଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ନାଶକ । ଏହାର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ୱୟଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା । ଏହି ଗଛର ତଣ୍ଡରେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ବସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଶାଖାରେ ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ଉପଶାଖାରେ ଦେବତାମାନେ ବିରାଜମାନ । ପତ୍ରରେ ଦେବମାନେ, ଫୁଲରେ ମାରୁତ ଏବଂ ଫଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାୟକ ବସିଛନ୍ତି । ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଥିବା ରୂପେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ମନେ କରିବେ ।" ମୁନିମାନେ ସେହି ସ୍ୱରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଆପଣ କିଏ? ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ । କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦେବନା କିଁବା ଅନ୍ୟ କେହି? ନିଖୁଟ୍ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ ।" ସେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଲା, "ମୁଁ ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବାରୁ ମୁଁ ଆପଣମାନେ ପାଖରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି ।" ଦେବଦେବଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏଠି ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଓ ଆଦିରହିତ ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ଅଚ୍ୟୁତ, ନିରନ୍ତର, ଅନନ୍ତ—ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର । ଦାମୋଦର, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର—ପୁନର୍ବାର ନମସ୍କାର ।" ମୁନିମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସାରେ ଭଗବାନ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ ବର ଦେବି?" ମୁନିମାନେ କହିଲେ, "ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଏମିତି ଏକ ବ୍ରତ କଥା କହନ୍ତୁ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ନିତାନ୍ତ ସହଜ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରତ ହେବା ଉଚିତ, ଯାହା କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସ୍ଥାନ ମିଳେ ।" ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଯଦି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଇ ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ମହାପାପ ନାଶକ । ଏହି ଦିନ ଏକ ବିଶେଷ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ବିଷୟକୁ ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯାଇ ଜାଗରଣ କର । ଏହିପରି କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ହଜାର ଗୋ-ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ଏହି ବ୍ରତ ସର୍ବବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ କେବେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ ।" ମୁନିମାନେ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ବ୍ରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି କୁହନ୍ତୁ—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ନମସ୍କାର, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଦରକାର? ଦାନ, ସ୍ନାନ, ପୂଜା କିପରି? ମନ୍ତ୍ର କ’ଣ? ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ ।" ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ଏହି ବ୍ରତର ଶୁଭ ବିଧି ଶୁଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିବା—‘ଆସନ୍ତା କାଲି ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି, ହେ କମଳାକ୍ଷ, ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେଉ।’ ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ପୂର୍ବକ ଦନ୍ତଧାୌନ କରିବା ଦରକାର ।" "ଏହି ଦିନ କୌଣସି ପତିତ, ଚୋର, ପାଖଣ୍ଡୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ସୀମାଲଙ୍ଘନ କିମ୍ବା ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଗାମୀଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ବିକାଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଚାହିଁ, ଯେଉଁଠି ନଦୀ, ପୋଖରି, କୂଆ କିମ୍ବା ଘରେ ହେଉ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ । ପ୍ରଥମେ ମାଟି ନେଇ, ସ୍ନାନ କରିବା ସମୟରେ କହିବା—‘ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା ଏ ମାଟି, ତୁମେ ମୋର ପାପ ଦୂର କର। ଯେଉଁ ଦୋଷ ମୁଁ କରିଛି, ତାହା ଦୂର କର।" "ଏହି ହେଉଛି ମାଟିର ମନ୍ତ୍ର: ‘ତୁମେ ଜଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ, ଶରୀରର ରକ୍ଷକ; ଘମ ଓ ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମାନ୍କ ରସର ନାଥ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’" "ଏହି ହେଉଛି ସ୍ନାନ ମନ୍ତ୍ର: ‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳ, ସର, ସ୍ରୋତ, ନଦୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ପୋଖରିରେ ସ୍ନାନ କରିଛି; ଏହି ସ୍ନାନ ମୋତେ ହେଉ।’" "ଏହିପରେ ସ୍ନାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସୁନାରେ ମୁନି ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଦରକାର, ସୁନା କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ମାପରେ । ଘରକୁ ଫେରି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯିବା ।" "ସେଠାରେ ଯାଇ, ଗଛ ଚାରିପାଖ ଭଲଭାବରେ ପରିଷ୍କାର କରି, ମନ୍ତ୍ରପଢ଼ା ପୂର୍ବକ ଏକ ଦୋଷରହିତ କଳଶ ବସାଇବା । ସେ କଳଶକୁ ପାଞ୍ଚ ମଣି, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ, ଛତା, ଜୁତା ଓ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପନ ସହିତ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା । ଗଳାରେ ମାଳା ପିଣ୍ଡି, ବିଭିନ୍ନ ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ, ଚାରିପାଖି ଦୀପ ଲାଗାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭା ଦେବା ।" "ଏହା ପରେ ଏକ ପାତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟ ଭୁନା ଧାନ ଭରି, ତାହା ଉପରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବସାଇବା । ପାଦରେ ବିଶୋକ, ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ୱରୂପିନ୍, ଉରୁରେ ଉଗ୍ର, କଟିରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ପେଟରେ ପଦ୍ମନାଭ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀ, ବାମ ହାତରେ ଚକ୍ରଧାରୀ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠ, ମୁଁହରେ ଯଜ୍ଞମୁଖ, ନାକରେ ଦୁଃଖହର, ଚକ୍ଷୁରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।