ପୁଷ୍କର ନାମକ ପବିତ୍ର ପିତୃସ୍ଥଳୀ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଭାବରେ ମାନ୍ୟ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ବୈଖାନସ ତପସ୍ୱୀ ଓ ଋଷିମାନେ ଅତିବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ତା’ରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, କାରଣ ସେ ବିଶାଳ ସାଗରକୁ ଯାଉଛି; ଏଠି ଆଦିଦେବ, ମହାଯୋଗୀ ମଧୁସୂଦନ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଦି-ବରାହ ନାମରେ ବି ଖ୍ୟାତ, ଦେବମାନେ ଏହିଠି ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏଠିକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଅପବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏଠିରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇବେ ନାହିଁ। ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁଠି ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠିର ଫଳ ଅବିନାଶୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ନମସ୍କାର କରି ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଯଥା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପାପ ହୋଇଥାଏ, ସେଥିରେ ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ନାରୀ, ସମସ୍ତ ପାପ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରିବା ମାତ୍ରରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ପିତା (ବ୍ରହ୍ମା) ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖି ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠିରେ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପୂଜା କରାଯାଏ, କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏକ ମାସ ପୁଷ୍କରରେ ରହିଥିଲେ, ଦୁଇଟିର ଫଳ ସମାନ। ପୁଷ୍କରରେ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ ଓ ନିବାସ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଏଠିକୁ ଜେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କରକୁ ଏକ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଇ ସ୍ନାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ; ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠିକୁ ଏବେଳେ ଗଲେ ଓ ନାମକ୍ଷତ୍ରରେ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କଲେ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଏହିପରି ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ—ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ। ସାବିତ୍ରୀର ଦୋଷ ତା’ର ବଂଶରେ ଆସେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ନାରୀ ତା’ର ପତିଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ତା’ର କଂସା ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଦେଇ ଉପରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ବ୍ରହ୍ମା ଦିନ ଧରି ରହନ୍ତି। ଏକା ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ନିୟମିତ କ୍ରମରେ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୁଷ୍କର ଜଳ ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ରାଜନ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମୁଖ କରି ଗାୟତ୍ରୀ ପାଠ କଲେ, ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ତୃପ୍ତି ପାଇଥାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଇଲେ, ପିତୃମାନେ ଏକ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରମରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାର ଫଳରେ ସନ୍ତାନମାନେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ବଂଶ ପାଇଥାଏ। ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ। ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ତୃପ୍ତି ହେଲେ, ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠିର ଆଶ୍ରମଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କହିବି—ରାଜା, ଏହି କଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। ଏଠିରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏକ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ଏହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏଠି ଅତୀତରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଦେବମାନେ ଏହିଠି ପୂଜା କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତ ପାଦରେ ନାଗମାନେ ରହୁଥିବା ଏକ ମନୋହର ନଗର ଅଛି, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଅପରିମିତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ବୃହତ୍ କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି—ଭୀଷ୍ମ, ଏହି କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଣ। କୃତୟୁଗରେ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଦିରା ପିଇ ଉପଦ୍ରବ କରିଥିଲେ; ତା’ମଧ୍ୟରେ କାଲେୟ ଦାନବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ସେମାନେ ବୃତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦେବମାନେ ନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଏହି ବିପଦରେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଦେବମାନେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ପ୍ରଭୁ ତା’ମାନେ କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜାଣିଛି, ଦେବମାନେ, ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ବିପଦ ଦୂର କରିବା ଉପାୟ କହିଦେବି।" "ଏକ ମହା ଋଷି ଅଛନ୍ତି—ଦଧିଚି, ତା’ର ମନ ଅତି ଉତ୍ତମ; ସମସ୍ତେ ଏଠିକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କର।" "ତା’ର ଧର୍ମାତ୍ମା ହୃଦୟରୁ ସେ ବର ଦେଇଦେବେ; ତୁମେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବିଜୟ ଉପାୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କର।" "ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳରେ ତାଙ୍କୁ ତା’ର ହାଡ଼ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କର; ସେ ତା’ର ଶରୀର ଛାଡ଼ି ହାଡ଼ ଦେଇଦେବେ।" "ତା’ର ହାଡ଼ରୁ ଏକ ମହା ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ବଜ୍ର ତିଆରି କର; ଏହି ବଜ୍ର ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ, ଏହା ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।" "ଏହି ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୃତ୍ରକୁ ବଧ କରିବେ; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ତେଣୁ ଏହା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର।" ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ଦେବମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଦଧିଚିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯାଇଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଦୂର ପାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା, ମଧୁମକୁ ପିଲା ମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିବା, ସାମଗାନ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦେବମାନେ ଯାଇଲେ। ସେଠି ଜୀବମାନେ, କୋଇଲା ଓ ଜୀବକ ପକ୍ଷୀମାନେ ରାଗ ଦେଇ ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱର ମିଶାଇଥିଲେ; ମହିଷ, ବନ୍ଦର, ହରିଣ ଓ କୃଷ୍ଣସାର ଏଠି ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ। ଏଠି ଏଠି ହାତୀମାନେ ଏବଂ ଦନ୍ତିମାନେ ବାଘକୁ ଭୟ କରିନଥିବା ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ତା’ର ଶୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଁହ ବଡ଼ ଖୋଲା ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଉଥିବା ସ୍ୱର ଓ ସିଂହ-ବାଘର ଗର୍ଜନ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଞ୍ଜାଇ ଦେଇଥିଲା। ଗୁହା ଓ ପାହାଡ଼ ଗର୍ଭରେ ଲୁଚିଥିବା ମୟୂରମାନେ ତା’ର ମନୋହର ଡାକରେ ଏହି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଦେଇଥିଲେ।