ହେ ରାଜନ୍, ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧିବେଳାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ଏବଂ ମାରୁତଗଣଙ୍କର ସ୍ଥିତି ଅଛି, ସେଠି ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ ରହନ୍ତି । ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟରେ ଅନୁଗତ ଥିଲେ । ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ପୁଷ୍କରକୁ ମନରେ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଜ୍ଞାନୀ ମାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ବର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପିତୃଦେବତା ସଦା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି । ପୁଷ୍କରରେ ଋଷିମୁନିମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏଠି ଦେବତା ଓ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦଶଗୁଣ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ପୁଷ୍କର ଅଟବିରେ ଏକ ମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଲେ ମଧ୍ୟ କୋଟି କୋଟି ପିତୃଦେବତା ସନ୍ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହାର ଫଳରେ ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ । ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ ପୋଷଣ କରାଯାଏ, ଏହାରେ ଯେକୌଣସି ଜାତିର ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ । ପୁଷ୍କର ନାମକ ପିତୃତୀର୍ଥ ବୈଖାନସ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସରସ୍ୱତୀ ଏଠି ସର୍ବପ୍ରଧାନ କାରଣ ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠି ଆଦିଦେବ, ମହାଯୋଗୀ ମଧୁସୂଦନ ବିରାଜିତ । ଏହା ଆଦି-ବରାହ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ଏଠି ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ପିତୃତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ତେବେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ହୁଅନ୍ତି । ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିଏ ଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ । ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ପୁଷ୍କରକୁ ହାତ ଜୋଡି ସ୍ମରଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳେ । ଜନ୍ମରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ, ସେଉଁଠି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରିଲେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ । ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁଷ୍କର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ । ପୁଷ୍କର ଦର୍ଶନ କରି, ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକେ ଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରରେ ରହନ୍ତି, ଦୁହିଁ ଫଳ ସମାନ । କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ଯଜ୍ଞ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ଦାନ ଓ ବାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏଠି ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜେଷ୍ଠ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି; ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି । ଏଠି କେବଳ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଯାଏଁ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି । ସବିତ୍ରୀଙ୍କ ଦୋଷ ଏହି ପରିବାରରେ ଆସେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ଯାଏଁ ରହନ୍ତି । ଏକା ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ବିଧିବତ୍ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏବଂ ପୁଷ୍କର ଜଳ ଲୋହା ପାତ୍ରରେ ରଖି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କଲେ, ପିତୃଗଣ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି । ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ ପୂର୍ବଜମାନେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହିକାରଣରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧିରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ନନ୍ଦନ୍ତି ସନ୍ତାନ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ । ଏହା ସନ୍ଦେହ ନକରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି; ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୃପ୍ତ ହେଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଏଉଁ, ରାଜନ୍, ଏଠିର ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଶୁଣ । ଏଠି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଦେବତା ସମାନ ପୂଜ୍ୟ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସାପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମନୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ଏଠି ଥିଲା । ଏଠି ଯଜ୍ଞପାର୍ବତ ଚୂଡ଼ାରେ ନାଗମାନେ ରହୁଥିବା ମନୋହର ନଗର ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଅଛି । ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କ କଥା କହିବି, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ । ପୂର୍ବେ କୃତୟୁଗରେ, ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ କାଳେୟ ନାମକ ଦଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ; ସେମାନେ ବୃତ୍ରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିଛି, ତୁମେ ଯାହା କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତାହାର ଉପାୟ କହିବି । ଏଠି ଦଧୀଚି ନାମକ ଏକ ମହାଋଷି ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମନ ଉତ୍ତମ; ସମସ୍ତେ ଏଠିକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦୟା ପ୍ରାର୍ଥନା କର । ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚିତ୍ତପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେବେ; ତୁମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଜୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କର । ତିନି ଲୋକର କ୍ଷେମ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଦାନ ପ୍ରାର୍ଥନା କର; ସେ ତାଙ୍କ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଦେବେ ।