ଏକ ଦିନ ରାଜା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ—ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ତ୍ରିପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବେ? ଏହାର ଫଳ କଣ ମିଳେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କର, ମୁଁ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ମହାଫଳ କହିବି। ଯିଏ ତାଙ୍କର ହାତ, ପା, ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଖ୍ୟାତିର ଧାରକ, ସେଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସଫଳ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଦାନ ନେଇବାରୁ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ଯାହା ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ଏବଂ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସେଇ ମହାପୁରୁଷ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିତ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମହାଫଳ ଲାଭ କରେ। ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅତି ପବିତ୍ର ଗୁପ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରେ, ପିତୃୟଜ୍ଞ ସମୟରେ, କୋଟିକୋଟି ତପସ୍ବୀ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ମୁଖଦର୍ଶନର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପ୍ରଧାନ ପୁଷ୍କରରେ ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉପବୀତ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ଭୂମିକୁ ମାପି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଗ କରି, ଉପାସନାରେ ଲିନ ହେଇଥିଲେ। ସେମାନେ ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ସେଇ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ତାଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଆଜିଠାରୁ ତୁମର ଧର୍ମ ଅଧିକ ହେବ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାକୁ ଆସି, ପ୍ରଥମେ ଯେକୌଣସି ଅଙ୍ଗ ନିୟେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ତାଙ୍କ ଆକୃତି ପାଇଁ ତରିଯିବେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ଏଠାରେ ଏସି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିଯିବେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଚଉଡ଼ା ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନା ଏବଂ ଲମ୍ବ ୧.୫ ଯୋଜନା, ଏହି ମାପ ମହାର୍ଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, କେବଳ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ମହାପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ମୁଖ୍ୟ ପୁଷ୍କରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଗୋମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ଏପରି ଭାବେ ମହାର୍ଷିମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ବିଭାଗ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସେ ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁଷ୍କର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ଦଶ କୋଟି ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠି, ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧିବେଳେ ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠି ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ ଓ ଅନେକ ଦେବତା ଥାନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ପୁଷ୍କରକୁ କେବଳ ମନରେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ସେଠି ପିତୃ ନିତ୍ୟ ରହି ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ପୁଷ୍କରରେ ଦେବତାମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ସ୍ନାନ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ଲାଭ କରେ। ପୁଷ୍କରବନରେ ଥିବା କେବଳ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇଲେ, ଏକ କୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଜେ କ୍ଷୁଦା ପୂରଣ ପାଇଁ ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ ଯାହା ମିଳେ, ଏହି ସବୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜିଏ ଜିଏ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପିତୃ ସ୍ନାନ କୁଣ୍ଡ ପୁଷ୍କର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ସ୍ଥାନ, ବୈଖାନସ ତପସ୍ବୀ ଓ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ସରସ୍ୱତୀ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର କାରଣ ସେ ମହାସାଗରକୁ ପ୍ରବାହିତ। ଆଦିଦେବ, ମହାଯୋଗୀ ମଧୁସୂଦନ ଏଠି ବସ କରନ୍ତି। ଏହା ଆଦି-ବରାହ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବତାମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଅଧମ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପିତୃତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ସ୍ନାନ କଲେ ପୁନଃ ଗର୍ଭ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାନ୍ତି। ବିଶେଷକରି, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଆସିଲେ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ମିଳେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତରେ ଯେଉଁଠି ପୁଷ୍କରକୁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଥିବା ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପାପ ହେଉଛି, ସେମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କଲେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ପୁଷ୍କର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ଏହି ସ୍ଥଳ ଦର୍ଶନ କରି, ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଏଠି ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଲାଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଜଣେ ଶତ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି ବା କେବଳ ଏକ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ପୁଷ୍କରରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାନ ଫଳ ପାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଦୁଷ୍କର, ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର। ଏପରି ଭାବରେ, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ଯାଇ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଜୀବନ ଓ ପରଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ।