ଧର୍ମପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ମାନ୍ଧାତା ଓ ମହା ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣା ହୋଇଛି; ଆମଳକୀ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଆମଳକୀ ଗଛ ତଳରେ ଯାଇ, ଏଠାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ; ରାତିରେ ଜାଗରଣ କଲେ, ଏହା ହଜାର ଗଉ ଦାନ କରିବା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ମାନ୍ଧାତା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ଆମଳକୀ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ମୁଁ ଅତି ଉତ୍ସୁକ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହ। ଏହି ଗଛ କିପରି ପବିତ୍ର? କିପରି ପାପ ନାଶ କରେ? କିପରି ଜାଗରଣ କଲେ ହଜାର ଗଉ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ?” ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଆମଳକୀ ଗଛ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ସେ କଥା ମୁଁ କହିବି। ଏକ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଏକେ ମାତ୍ର ସାଗର ରହିଥିଲା, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିଥିଲା; ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ ସମସ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତ ସ୍ଥିତିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଏକ ତିଆଳି ପୃଥିବୀରେ ପଡିଲା। ସେ ତିଆଳିରୁ ସ୍ଵୟଂ, ଏକ ବଡ଼ ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅନେକ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ଓ ଫଳର ଭାରରେ ବକ୍ର ହୋଇଯିଥିଲା। ସମସ୍ତ ଗଛର ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ ହୋଇଥିଲା; ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପୁଣି, ପ୍ରଭୁ ଦେବତା, ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ ଓ ପବିତ୍ର ମହା ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ, ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦ୍ୱିପଦ ରହିଥିଲା; ଏହି ଗଛକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ, “ଆମେ ଏହି ଗଛକୁ ଚିହ୍ନିନାହିଁ।” ଏପରେ ଏକ ଦେହବିହୀନ କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ହେଲା। “ଏହି ଆମଳକୀ ଗଛ, ବୈଷ୍ଣବ ଗଛମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଗଉ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଛୁଇଁଲେ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ; ଧାରଣ କଲେ ତ୍ରିଗୁଣ ହୁଏ; ଏହି ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ସଦା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଗଛ ପାପ ନାଶ କରେ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଗଛ, ଦୁଷ୍ଟତା ନାଶ କରେ; ଏହି ଗଛର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା। ଗଛର ତଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଶାଖାରେ ମହା ଋଷିମାନେ, ପ୍ରଶାଖାରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଥିଲେ। ପତ୍ରରେ ଦେବତା, ଫୁଲରେ ମାରୁତ୍, ଫଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ନାୟକ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମିଶିଥିବା ବିଶେଷ ଗଛ; ଏହି ହେତୁ, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ତୁମେ କିଏ? ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ। କିପାଇଁ ଆସିଛ? ଦେବତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଏ? ସତ୍ୟ କହ।” କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ କହିଲା: “ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଲୋକର ସ୍ରଷ୍ଟା; ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛି।” ଦେବତାଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ବେଗୁ ବେଗୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ: “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର; ଅଚ୍ୟୁତ, ନିତ୍ୟ, ଅନନ୍ତକୁ ଆବାର ଆବାର ନମସ୍କାର। ଦାମୋଦର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯଜ୍ଞର ନାୟକ—ପୁଣି ପୁଣି ନମସ୍କାର।” ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ଶ୍ରୀ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ କେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି?” ଋଷିମାନେ କହିଲେ: “ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ—ଏକ ବ୍ରତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଶ୍ର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଏ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଦେଏ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସନ୍ତୋଷ ଦେଏ। ଏହି ବ୍ରତ ସହଜ, ବଡ଼ ଫଳ ଦେଏ, ବ୍ରତମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ଯଦି ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଆସେ, ଏହି ଦିନ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ଦିନ ବିଶେଷ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆମଳକୀ ଗଛ ତଳକୁ ଯାଇ, ଏଠାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହଜାର ଗଉ ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ; ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବା ନାହିଁ। ଋଷିମାନେ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ବ୍ରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ନମସ୍କାର, କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା?” “କିପରି ଦାନ ଦେବା, କିପରି ସ୍ନାନ କରିବା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ? ଅର୍ପଣ ଓ ପୂଜାର ମନ୍ତ୍ର ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ଏହି ବ୍ରତର ନିୟମ ଶୁଣ, ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ—‘ଆଗାମୀ ଦିନ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି, ହେ ପଦ୍ମନୟନ; ଅଚ୍ୟୁତ, ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେବା।’ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦନ୍ତଧାନ କରିବା ପୂର୍ବେ— ପତିତ, ଚୋର, ନାସ୍ତିକ, ଦୁଷ୍ଟ, ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଥିବା, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଥିବା ଲୋକ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ନ କରିବା ଉଚିତ। ବିକ୍ଷିପ୍ତ ସମୟରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜଳ, ନଦୀ, ପୋକରି, କୂଆ, କିମ୍ବା ଘରେ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ମାଟି ନେଇ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ: ‘ଓ ପୃଥିବୀ, ଘୋଡା, ରଥ, ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିବା—’ ‘ଓ ମାଟି, ମୋର ପାପ ଦୂର କର, ମୁଁ କରିଥିବା ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କର।’ ଏହି ମାଟି ମନ୍ତ୍ର: ‘ତୁମେ ଜଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ, ଦେହର ରକ୍ଷକ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ଘମ ଓ ଅଣ୍ଡଜ ଜନ୍ମାଙ୍କର ରସର ନାୟକ।’ ଏଭଳି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆମଳକୀ ବ୍ରତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ମହତ୍ତ୍ୱ, ନିୟମ ଓ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।