ନନ୍ଦା ତୀରରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ସୁବৰ্ণବର୍ଣ୍ୟ ଭୂ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅସୀମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଧାନ ଓ ଧନ ଦାନ କରିବା ବହୁତ ପୂନ୍ୟମୟ; ଏହି ତୀରରେ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଶୃଦ୍ଧା ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ଅନ୍ତିମ ଉପବାସର ବ୍ରତ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ କରି ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ଯେଉଁମାନେ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ, ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ପାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି ମହା ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଆନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୁଷ୍କର ଓ ନନ୍ଦାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ଶୁଣିଛି; ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ଆସିଲେ, କେବଳ ଦର୍ଶନ କରି ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏଠାରେ କିପରି ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ। ମହାତ୍ମାମାନେ କିପରି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବିଭାଜନ କଲେ? ଏବଂ କିଏ ଆଶ୍ରମରେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ?” ପୁରୁଣା କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତରେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଲେ; ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମୂଖୀ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପିତୃ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ କିଏ ପୋକର ନିର୍ମାଣ କଲେ? ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀ କିପରି ଭୂଗର୍ଭରେ ଆସିଲେ? ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ତ୍ରିପୁଷ୍କରରେ ତୀର୍ଥ କରିବେ? ଏହାର ଫଳ କ’ଣ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ତେଣୁ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ମହା ଫଳ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ, ପା, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଖ୍ୟାତି ଅଛି, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ଆସେ ତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅଭିମାନ ନଥିବା, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ରାଗ ରହି ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ, ନିଶ୍ଚଳ ବ୍ରତ ରଖେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ। ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହା ରହସ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ପୁରାତନ କାଳରେ ପିତୃ ଯଜ୍ଞରେ ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ, କୋଟିକୋଟି ମାନେ, ପୁଷ୍କରରେ ଦର୍ଶନ ଭରସାରେ ରହିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅନୁରାଗ ରଖିଥିଲେ। ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କେ ଚାରିଦିଗରେ ଭୂମିକୁ ମାପି, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବିଭାଜନ କଲେ ଓ ପୂଜାରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ; ତିନି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖି ସମ୍ମାନ କଲେ। “ଆଜିଠୁ ତୁମର ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ହେବ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଦେଇ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେ ତୀର୍ଥରେ ଆକୃତି ପାଇଁ ଭାସିବେ, ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ କରିବା ପରେ ନିଶ୍ଚୟ ତୀର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଗଠିତ ହେବେ।” ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଚୌଡ଼ା ଅଧା ଯୋଜନା, ଲମ୍ବା ଏକ ଓ ଅଧା ଯୋଜନା; ଏହି ମାପ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ରାଜନ୍ୟ, କେବଳ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାରେ ମାନବ ରାଜସୂୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ମହା ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ମୁଖ୍ୟ ପୁଷ୍କରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଚାଇତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାରେ ଗୋ-ୟଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳେ ଓ ବଂଶ ଉନ୍ନତି ହୁଏ; ଏଭଳି ମହାତ୍ମାମାନେ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ବିଭାଜନ କଲେ। ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ପହଞ୍ଚି ଉତ୍ତମ ପଥରେ ଯାନ୍ତି; ତିନି ଲୋକରେ ଦେବଦେବତାଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ନାମରେ ପୁଷ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୁଷ୍କର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବଡ଼ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଦଶ କୋଟି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ସମୟ ଯୁଗ୍ମରେ ପୁଷ୍କରରେ ଅଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ମାରୁତ ଦେବତାମାନେ ବସନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ ସଦା ବସନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା, ତପ କରିଥିବା ଦେମନ୍ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟରେ ଅନୁଗତ। ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରକୁ ମନରେ ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ସ୍ଵର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପିତୃ ସଦା ସୁଖୀ ହୁଏ, ଦେବ ଓ ଦେମନ୍ମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ଦେବମୁନିମାନେ ପୂଜା କରି ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିଥିଲେ; ଏଠାରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଦଶ ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ; ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୋଜନ ଦେଇଲେ, କୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୀଷ୍ମ, ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ ଯାପନ ପାଇଁ ଯାହା ଦେଉଛନ୍ତି—ଶାକ, କନ୍ଦ, ଫଳ—ସେଗୁଡିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଯେହେଉଁ ହେଉନ।