ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିକଟକୁ ଯାଇ ସରସ୍ବତୀ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦେବତା ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରି ସରସ୍ବତୀ ତୀରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୋଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମାନବମାନେ ଯଦି ସରସ୍ବତୀ ତୀରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଦିନରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ସିଢ଼ି ଭଳି। ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସରସ୍ବତୀ ତୀରେ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ସଦା ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଉପବାସ କରିଲେ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ସରସ୍ବତୀ ନଦୀକୁ ଛୁଇଁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ମହା ଋଷି ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ; ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦି ଦାନ କରିଲେ ପୁରୁଷ ରୂପବାନ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧର୍ମପୁତ୍ରୀ ନନ୍ଦା ନାମରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହିଥିଲେ। କିଛି ଦୂର ଯାଇ ଏହି ନଦୀ ଦିଗ ବଦଳାଇଲେ ଏବଂ ତାହା ପରେ ଦେବୀ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀରରେ ବହୁତ ଘାଟ ଏବଂ ଦେବସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜନମାନେ ଆସନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀରରେ ସରସ୍ବତୀ ଧର୍ମର କାରଣ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ପାନ କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ନନ୍ଦା ଘାଟରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଭୂଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରିଲେ ଅଶେଷ ଫଳ ମିଳେ। ମହା ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଧାନ ଏବଂ ଧନ ଦାନ କରାଯାଏ, ଏହା ପ୍ରଶଂସାନୀୟ; ତୀରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମର କାରଣ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ ଉପବାସର ବୃତ୍ତି ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଦେବତା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ହାସଲ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର, ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ପବିତ୍ର ଧର୍ମ ଫଳ ଦେଇଥିବା ମହା ନଦୀ; ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ଦୁଃଖ ଆଦିରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ନଦୀକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସରସ୍ବତୀ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: "ମୁଁ ପୁଷ୍କର ଏବଂ ନନ୍ଦାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହିମା ଶୁଣିଛି; ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଋଷି ପୁଷ୍କରକୁ ଆସିଲେ, ଏହାର ଦର୍ଶନ କରିବା ମାତ୍ରରେ..." ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଇଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ଆପଣ ମୋତେ ପବିତ୍ର ତନ୍ତୁ ଏବଂ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଉପାସନା କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ମହା ଋଷିମାନେ କିପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ? ଏବଂ କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା? ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତରେ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଇଥିଲେ; ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। କେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଥମେ ପିତୃ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ପୋକରା ତିଆରି କଲେ? ଏବଂ ଉତ୍ତରାବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା ଏବଂ ସରସ୍ବତୀ କିପରି ଭୂଗତ ହୋଇଗଲେ? ତ୍ରିପୁଷ୍କରରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବେ? ଏଠାରେ କଣ ଫଳ ମିଳେ? ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ଆପଣ ବଡ଼ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହା ଫଳ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ହାତ, ପା, ଏବଂ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଏବଂ କୀର୍ତି ଅଛି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ବଞ୍ଜିତ, ଯାହା ଯିଏ ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବଂ ଅଭିମାନ ନାହିଁ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ରାଜନ୍, ଯେଉଁ ଲୋକ କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଆଚରଣ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପିତୃ ଯଜ୍ଞରେ, ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି, କୋଟିକୋଟି ଶଖ୍ୟାରେ, ପୁଷ୍କରର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଇଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଶା କରି ଆନନ୍ଦରେ ତଳିଗଲେ। ସେମାନେ ଚତୁର୍ଦିଗ ଭମିକୁ ପବିତ୍ର ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ମାପି ସ୍ଥାନ ବିଭାଜନ କଲେ ଏବଂ ଉପାସନାରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିକଟରେ ଦଉଁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନେ ଉପରେ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାବନ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦେଖି ସମ୍ମାନ କଲେ। "ଆଜିଠାରୁ ତୁମର ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ହେବ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ ଆସି ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ଯେଉଁ କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥର ଫଳ ମିଳିବ; ଏଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୀର୍ଥର ଦୱାରା ତାଙ୍କର ରୂପ ଗଠିତ ହେବ, ଏକ ଯୋଜନ ମାପରେ। ଏହାର ପ୍ରସ୍ତ ଅଧା ଯୋଜନ ଏବଂ ଲମ୍ବ ଏକ ଏବଂ ଅଧା ଯୋଜନ; ଏହା ପ୍ରମାଣ, ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିଲେ। ରାଜନ୍, ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବା ମାତ୍ରରେ ଏକ ଲୋକ ରାଜସୂୟ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ ମହାନଦୀ ପୁଷ୍କରର ମୁଖ୍ୟ ଘାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ସମ୍ମାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଗୋ-ଯଜ୍ଞ ଫଳ ମିଳିଥାଏ ଏବଂ ପରିବାରକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥାଏ; ଏଭଳି ମହା ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ। ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମର୍ତ୍ୟ ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୁଭ୍ର ହୁଅନ୍ତି।