ଏକ ଦିନ, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତୁମ ନାମ କ’ଣ? ମୋତେ କୁହ, କାରଣ ମୁଁ ଏଥିରେ ଅଜ୍ଞାନୀ।” ତାହାର ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗାଈ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ମାଲିକ ମୋତେ ନନ୍ଦା ନାମ ଦେଇଥିଲେ।” ଏହି ନାମ ଶୁଣି, ଯେଉଁ ଶାପ ଥିଲା, ତାହା ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏହିପରେ, ସେ ମୁଣ୍ଡେ ଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ସହିତ ପୁନର୍ବାର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏଠି, ଧର୍ମ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦିତା ଜାଣି, ଗାଈଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ ଓ କହିଲେ, “ତୁମ ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ହେ ନନ୍ଦା, ଏବେ ତୁମେ ଏକ ଅଭିଷ୍ଟ ଵର ଚୟନ କର। ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଵର ଚାହ, ତାହା ମାଗ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୀ ନନ୍ଦା ନିଜ ଅଭିଷ୍ଟ ଵର ମାଗିଲେ, “ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ପରମ ପଦ ପାଉଁ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସଦା ମୁନିମାନେ ଧର୍ମ ଲାଭ କରିବା ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ଏବଂ ଏହି ନଦୀ ମୋ ନାମରେ ‘ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ। ହେ ଦେବେଶ୍ୱର, ତୁମେ ଏହି ଵର ଦେଇ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ।” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବୀ ନନ୍ଦା ସତ୍ୟବାଦୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ନିବାସକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ନନ୍ଦା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ‘ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ’ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ, ଖର୍ଜୂର ନାମକ ଅରଣ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି ଯାଉଥିବା ବେଳେ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଜୀବନରେ ସୁଖ ପାଏ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୋଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଜଳ ପାନ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭର ଶିଖର ଅଟେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଲେ ବିଶେଷ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମହିଳା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ସରସ୍ୱତୀ ସବୁ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୃତୀୟ ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ; କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାମୁନି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦି ଦାନ କଲେ ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ନଦୀ, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧର୍ମପୁତ୍ରୀ ନନ୍ଦା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖୀ। ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନ ଯାଇ, ସେ ପୁନି ଦିଗ ବଦଳାଇଲେ; ସେହି ସମୟରୁ ଦେବୀ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର କୂଳରେ ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଆସନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମର କାରଣ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପାନ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ନନ୍ଦା ତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦି ଭୂସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀମାନେକୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ଅସୀମ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ମହାମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଧାନ ଓ ଧନ ଦାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଯାହା କିଛି ଦାନ ହୁଏ, ତାହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମର ମୂଳ ହୁଏ। ଯିଏ ଏଠାରେ ଦୃଢ ନିୟମ ଓ ଉଦ୍ୟମ ସହିତ ଉପବାସ ରତ୍ନ କରେ, ସେ ଚାହେ ପୁରୁଷ ହେଉ କି ନାରୀ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗ ଲାଭ କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏଠାରେ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିବା ସ୍ଥାବର ଚଳଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯାହାଙ୍କର କର୍ମ ଶେଷ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଅପୂର୍ବ ଯଜ୍ଞଫଳ ତୁରନ୍ତ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହାନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମ ଫଳ ଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ଦୁଃଖିତ ଚିତ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୁଷ୍କର ଓ ନନ୍ଦାଙ୍କର ପରମ ମହିମା ଶୁଣିଛି; ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ମୁନି ପୁଷ୍କରକୁ ଆସିଲେ, କେବଳ ତାହାର ମୁଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ହେଲେ। ଏହି ସବୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ଆମକୁ କୁହ, ସେଠାରେ କିପରି ଉପବୀତ ଧାରଣ ଓ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ? ମହାପୁରୁଷମାନେ କିପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ? ଏବଂ କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା?” “ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞପର୍ବତରେ ନିଜ ପଦଚିହ୍ନ ରଖିଥିଲେ; ସେଠାରେ ବିଶାଳ ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ କିଏ ପିତୃତର୍ପଣ ପାଇଁ କୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରିଥିଲେ? ଉତ୍ତରବାହିନୀ ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀ କିପରି ପାତାଳକୁ ଗଲେ? ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ତ୍ରିପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବେ? ଏହାର କଣ ଫଳ ମିଳେ?” ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତୁମେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହି ମହାତ୍ମା ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ମନ ଏକାଗ୍ର କର। ଯିଏ ନିଜର ହାତ, ପାଏଁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ସଫଳତା ପାଏ। ଯିଏ ଦାନ ନ ନେଉଥିବା, ଯାହା ଯାହା ମିଳେ ତାହିଁରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ସେ ତୀର୍ଥଫଳ ଲାଭ କରେ। ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଶୂନ୍ୟ, ନୀତିମାନ, ଦୃଢ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଋଷିମାନଙ୍କର ପରମ ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ମହା ପିତୃଯଜ୍ଞରେ, ଅନେକ କୋଟି ତପସ୍ଵୀ ମୁନିମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କେବଳ ମୁଖ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ତିର୍ଥରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୋଭା ଲାଭ କରି, ପ୍ରମୋଦିତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଉପବୀତ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରେ ଭୂମିକୁ ମାପି, ତୀର୍ଥର ବିଭାଗ କରି, ଉପାସନାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ସେମାନେ ସମ୍ନିକଟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ।