ଗୋଧୂଳି ବେଳେ ଗାଁର ପଶୁପାଳକ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ, ସତ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଗାଈ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନିବେଦନ ଦୁଧ ଧାରା ବହାଉଥିଲେ । ଏହି ଦୁଧରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ପଶୁପାଳକ ନିଜକୁ ଧନ୍ୟ ମନେ କରିଥିଲେ । ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ଗାଈର ଘାସ ଉଗୁଥିଲା, ସେଉଁଠାରେ ମାନବ ଓ ପ୍ରାଣୀ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ । ଗାଈର ଦୁଧ ପାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମର ସାର୍ଥକତା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ । ବନର ରାଜା ବାଘ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ । ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି ବାଘ କହିଲେ, "ଏହା ଦେବତାମାନେ ଦେଇଥିବା ଆମ ଆଜ୍ଞା । ଗାଈର ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ଏବେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନାହିଁ । ଏପରି ଅନେକ ଜୀବନ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିଛି, ଏହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ କିଛି କରିବି । ଏତେ ଦିନ ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ପାପରୁ କେମିତି ମୁକ୍ତି ମିଳିବି ?" ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, "ମୁଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାଇ ପାପ ଶୁଧ୍ଧି କରିବି । ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ି ନିଜକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି । ଗୋମାତା, ଏହି ପାପ ଶୁଧି ପାଇଁ ମୁଁ କ'ଣ ଉପବାସ୍ୟ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କରିବି ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉପାୟ କୁହ, କାରଣ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ ।" ଗୋମାତା କହିଲେ, "କୃତ ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରେତାରେ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ମାନ୍ୟ । ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେବା । ଯେଉଁଠି ଅହିଂସା ଅଛି, ସେଠି ଦାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଅପୂର୍ବ । ଯେପରି ହାଥୀର ପଦଚିହ୍ନରେ ସମସ୍ତ ପଦଚିହ୍ନ ଲୟ ହୁଏ, ତେଵେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଅହିଂସାରେ ଏକତ୍ରିତ ।" "ଯୋଗ ଚୟା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ମାଳା ଫୁଲ ଭଳି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଏଠାରେ ଫଳ । ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ଲୋକ ପାଇଁ ଯୋଗ ଚୟା ସ୍ମରଣୀୟ, ଏହାରେ ପରମ ନିର୍ବାଣ ପାଇଲେ ଆଉ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ।" "ଏପରି ଉତ୍ତମ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି । ତୁମେ ସବୁ ଜାଣିଛ, ତଥାପି ଆଉ ପଚାରିଛ ।" ତା'ପରେ ବାଘ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକ ସମୟ ହରିଣଙ୍କ ଶାପରେ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲି, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟା କରିବାରୁ ମୋର ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାଇଥିଲା । ତୁମ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଓ ଉପଦେଶରେ ମୋର ସ୍ମୃତି ପୁନର୍ବାର ଫେରିଲା । ଏହି ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଥ ପାଇବ ।" "ମୋର ହୃଦୟରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ରହିଛି, ଶତ ବର୍ଷ ହେବ । ଏହି ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ ଧର୍ମ ପଥ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତୁମ ନାମ କ'ଣ ? ମୋତେ କୁହ ।" ଗୋମାତା କହିଲେ, "ମୋ ମାଲିକ ମୋତେ 'ନନ୍ଦା' ନାମ ଦେଇଥିଲେ ।" ବାଘ କହିଲେ, "ମୁଁ ନନ୍ଦାକୁ ଭୋଜନ କରିବି," — ଏହି ନାମ ଶୁଣିଲେ ଶାପ ଭଙ୍ଗ ହେଲା । ବାଘ ପୁନର୍ବାର ରାଜ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ପାଇଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ଦେବୀ ସତ୍ୟବାନୀ ନନ୍ଦାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ । ଧର୍ମ କହିଲେ, "ତୁମ ସତ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇଛି, ନନ୍ଦା, ଏକ ବର ଚାହିଁ ।" ନନ୍ଦା ଦେବୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ପରମ ପଦ ପାଇଁ ଚାହେଁ, ଏହି ତୀର୍ଥ ସାଧୁମାନେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ହେଉ । ଏହି ନଦୀ ମୋ ନାମରେ 'ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଉ ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବୀ ନନ୍ଦା ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଲେ । ଏହିପରି ନନ୍ଦା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି 'ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ' ନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ଏହି ନଦୀ ଖର୍ଜୁର ନାମକ ଅରଣ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି ଭୂମିକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନଦୀ ସମୀପକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନରେ ସୁଖ ଓ ପରେ ଦେବତା ହୋଇଯାନ୍ତି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ ପୁଣ୍ୟ କରି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜା ହୋଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଜଳ ପାନ କରିବା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ସିଢ଼ି ଭଳି । ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ । ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାନ୍ତି । ନାରୀମାନେ ଏଠାରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦୟାରେ ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି । ତୃତୀୟ ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ମିଳେ । ଏଠାରେ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନଦୀ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ସମାନ । ଏଠାରେ ରୂପା ଦାନ କଲେ, ଲୋକ ଶୋଭନ ଶରୀର ପାନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳଧାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ନନ୍ଦା ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶାଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା । ଏହି ନଦୀ ଏକ ସମୟ ପରେ ଦିଗ ବଦଳାଇ ମୁଖ୍ୟ ଦିଗକୁ ଫେରିଲେ, ଏହିଠାରୁ ଦେବୀ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହେଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର କୂଳରେ ତୀର୍ଥ ଓ ମନ୍ଦିର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସନ୍ତି । ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସରସ୍ୱତୀ ଧର୍ମର କାରଣ; ଏଠାରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ, ପାନ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କଲେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।