ନନ୍ଦା ଗାଈ ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦଶ ଦିଗର ଦେବତାମାନେ, ଗଛ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ବିଦାୟ ଜଣାଇଲେ। ସେ ଅଟାରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ, ଅଟା ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରି ନିଜ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସୂଚନା ଦେଲେ। ନନ୍ଦା ଗାଈ କହିଲେ, “ଏହି ଅଟାରେ ଯେଉଁ ଘାସ ଥାଏ, ସେମାନେ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ସରଳ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କିଂଶୁକ ଗଛମାନେ—ମୋ ଅଶାନ୍ତ ହୃଦୟର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଅଟାରେ ଏକା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିବା ମୋ ଛୋଟ ପୁଅ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ। ସେ ମା-ବାପା ବିହୀନ, ଅସହାୟ ଓ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଅଛି—ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ସେ ଏହି ବିଶାଳ ଅଟାରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, ଭୂମିରେ ଏକା ଏବଂ ଭୟଭୀତ। ଭୟ, ଭୋକ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବି ଦେଖୁଛି। ଏପରି ଏକ ଅସହାୟ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ କରୁଣା ସହିତ ରକ୍ଷା ଦେବା ଦରକାର। ଏହିପରି ମାତୃସ୍ନେହରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ନନ୍ଦା ଗାଈ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଦେଲେ। ସେ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବିଞ୍ଜିତ ହୋଇ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ପରି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ବେଳିପରି ଅନୁଭବ କଲେ। ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ପ୍ରତି ଦପାରେ ହଡ଼ଚଡ଼ି କରି, ସେ ପୁନି ସେହି ମାଂସାହାରୀ ପଶୁଠାରେ ଫେରିଗଲେ। ସେଠାରେ ସେହି ବଘା ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ବସିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ନନ୍ଦାର ପୁଅ, ପୁଛ ଉଠାଇ ଦୃତ ଗତିରେ ଆସି, ମାଁ ଓ ବଘା ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲା। ପୁଅକୁ ଦେଖି, ନନ୍ଦା ମାଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ଗାଈ ବଘାକୁ କହିଲେ, “ହେ ବଘା ରାଜା, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି। ଏବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ମୋ ଶରୀର ଖାଇ ତୁମ ଜାତିକୁ ପୋଷଣ କର, ମୋ ରକ୍ତ ପିଉ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ମୋ ପୁଅକୁ ଖାଅ।” ବଘା କହିଲା, “ଧନ୍ୟ ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଗାଈ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଛ। ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାଙ୍କୁ କେବେ ଅଶୁଭ ଘଟେ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯାହା ପୂର୍ବେ କହିଥିଲ, ତାହା ସତ୍ୟ ଥିଲା, ଏବେ ପୁନି ଫେରିଆସିଛ। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ତୁମେ କିପରି ଫେରିପାରିଲେ? ମୁଁ ତୁମ ସତ୍ୟତାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏପରି କରିଥିଲି। ନହେଲେ, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ତୁମେ କିପରି ବଞ୍ଚିଫେରିଯିବେ? ମୋ ମନରେ ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି ଉତ୍କଣ୍ଠା ଜନ୍ମିଥିଲା। ଏହିଠାରେ, ଏହି ସତ୍ୟ ବଳେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି—ତୁମେ ମୋ ଭଉଣୀ, ତୁମର ପୁଅ ମୋ ଭଉଣୀପୁଅ। ମୋ ପାପୀ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଲ, ଜଗତ ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ମିତ, ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଦୃଢ଼। ଗାଈ ଦ୍ୱାରା ଦୁଧ ଧାରା ବହେ—ଏହି ଦୁଧ ଅତି ପ୍ରିୟ ଦାନ। ଯେଉଁ ଗୋପାଳ ତୁମ ଦୁଧ ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରେ, ସେ ଧନ୍ୟ। ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ତୁମ ଘାସ ଉଗେ, ସେ ଧନ୍ୟ; ଏହି ଭୂମି ଉପକୃତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଦୁଧ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ସାର ଲାଭ କରନ୍ତି।” ବଘା ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ, କହିଲା, “ଏହି ଆଜ୍ଞା ଆମର, ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ; ଗାଈଙ୍କ ସତ୍ୟ ଦେଖି, ଏବେ ମୋତେ ଜୀବନ ରୁଚି ନାହିଁ। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି। ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ମୋ ପାପରେ ଦୁଃଖିତ, କୁକର୍ମୀ, କ୍ରୂର, ଜୀବ ହନ୍ତା। ଏପରି କୁକର୍ମ କରି, କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବି? ମୁଁ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବି। ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ି ନିଜକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଗାଈ, ଆଜି କିଏସି ତପସ୍ୟା କରିଲେ ମୋ ପାପ ଦୂର ହେବ? ଦୟାକରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅ, କାରଣ ଦୀର୍ଘ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ।” ତେବେ ଗାଈ କହିଲେ, “କୃତୟୁଗରେ ତପସ୍ୟା, ତ୍ରେତାରେ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ, କଳିୟୁଗରେ ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ। ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରାଯିବା। ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯିଏ ଭୟମୁକ୍ତ କରିଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅହିଂସା ସମାନ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ, ଅହିଂସା ସମାନ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ହାତୀର ପାଦ ଚିହ୍ନରେ ଯେପରି ସମସ୍ତ ପାଦ ଚିହ୍ନ ଲୟ ହୁଏ, ଏପରି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଅହିଂସାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଯୋଗ ତରୁ ଛାୟା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ; ତାହାର ଫୁଲ ହେଉଛି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ, ଫଳ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ। ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜନ ପାଇଁ, ଏହି ଯୋଗ ତରୁ ଛାୟା ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ପରମ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆଉ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହିଁ। ଏହିପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାର୍ଗକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୁଝିଲେ, ତଥାପି ଏଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛ।” ବଘା କହିଲା, “ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏକ ହରିଣଙ୍କ ଶାପରେ ବଘା ରୂପରେ ଜନ୍ମିଥିଲି; ଏହି ହତ୍ୟା କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ହରାଇଥିଲି। ତୁମ ସଙ୍ଗ ଓ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତି ପୁନଃ ଆସିଛି; ଏହି ସତ୍ୟ ବଳେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ପୁନି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛି, ଯାହା ପ୍ରାୟ ଶତବର୍ଷ ଧରି ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଛି। ତୁମ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଧର୍ମର ନିମିତ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ମାର୍ଗ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା।” ଏଭଳି ନନ୍ଦା ଗାଈଙ୍କ ମାତୃସ୍ନେହ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ବଘାଙ୍କ ଅନୁତାପ ଏହି ଅଟାରେ ଅମୃତ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଗଲା।