ଏହି କଥାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ନାଟକିୟ ଉପଖ୍ୟାନ, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟବାଦି ଜୀବନର ଗୁରୁତ୍ୱ, ତ୍ୟାଗ, ମାତୃସ୍ନେହ ଏବଂ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୟାର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ସତ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସ୍ଵର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ନରକ ରହିଛି; ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ଏକ ଜିନିଷ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ପାପ କରିନାହାନ୍ତି? ଏହି ପ୍ରକାର ନିଜକୁ ଚୋରି କରିଥିବା ଚୋର ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାନ୍ତି; ଏହାପାଇଁ ଯମ ରାଜା ତାଙ୍କର ଧର୍ମର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ କାଟି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଖ୍ଷମାର ହ୍ରଦରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ସତ୍ୟର ତୀରେ ଅପରାଧମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବ ଉତ୍ତମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟକୁ ତୁଳାରେ ରଖିଲେ, ସତ୍ୟ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫଳ, ଶିକ୍ଷା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ ହୀନ; ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ ନିଜର ଧନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ଫଳ। ଏହି ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଜୀବ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଏ—ତେଣୁ ଏହି ସଭାରେ ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ। ନନ୍ଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ କହିଲେ: “ଓ ନନ୍ଦ, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦି ହୋଇ, ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛ, ଯାହା ତ୍ୟାଗ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।” ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଓ ଧନ୍ୟ ଜନ, ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ କ’ଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ ନାହିଁ?” ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଏହି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୁତ୍ରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ନାହିଁ; ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ପାଇଁ କେଉଁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋକୁଳକୁ ପରିଦିନ୍ଦି, ଦେବ ଓ ଗଛମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁନି ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ଭୂମି, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦଶ ଦିଗ୍ଗଜ ଦେବ, ଗଛ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଅନୁମତି ନେଲେ। ସେ ଅନେକ ବାର ଦେବମାନେ, ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ସେ ଅନୁରୋଧ କଲେ: “ଅରଣ୍ୟରେ ଚରୁଥିବା ଘାସମାନେ, ମୋର ପୁତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କର; ଚମ୍ପକ, ଅଶୋକ, ପୁନ୍ନାଗ, ସରଳ, ଅର୍ଜୁନ, କିଂଶୁକ ଗଛମାନେ।” ସେ ଗଛମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର ଦୁଃଖିତ ଛେନା, ଏକା ଅବସ୍ଥାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି; ତାକୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ପରି ଦୟାରେ ରକ୍ଷା କର, ଏକା, ଅନାଥ, ଦୁଃଖିତ ମନରେ।” ସେ ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଏହି ପୁତ୍ରକୁ ଏହି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଅତି ଦୁଃଖରେ, ଭୋକ ଓ ତିଆରେ ପୀଡିତ, ସେ ଏକା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏକ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବ ପାଇଁ ଦୟାରେ ରକ୍ଷା ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏହିପରି ମାତୃସ୍ନେହରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ନନ୍ଦ ଏହି ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ପୁତ୍ର ଦର୍ଶନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ପରି ବିଭକ୍ତ, ଗଛରୁ ଝରିଥିବା ଲତାର ପରି ହେଲେ। ଦୃଷ୍ଟିହୀନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକୁ ଠେକି ଯାଇ, ସେ ପୁନି ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ପଶୁ ଭୟଙ୍କର ଦନ୍ତ, ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲି ଶୁଣା ଥିଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଲାଗି, ଚହାଳ ଉଠାଇ ଆସିଲେ। ସେ ମାତା ପାଖରେ ଆସି, ସେହି ବନ୍ଧୁଅଧିପତି ପଶୁ ମୁହଁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ମାତା ମୃତ୍ୟୁକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ। ବାଘକୁ ଦେଖି, ଗାଁ କହିଲେ: “ଓ ବନ୍ଧୁଅଧିପତି, ମୁଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଚଳ ହୋଇ ଆସିଛି।” “ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର, ମୋ ମାଂସରେ ତୁମେ ତୃପ୍ତି ହୁଅ; ତୁମ ଜାତିକୁ ପୋଷଣ କର, ମୋ ରକ୍ତ ପିଉ।” “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁହେଲେ, ଏହି ଛେନାକୁ ଖାଉ;” ବାଘ କହିଲେ: “ସ୍ଵାଗତ, ଓ ସତ୍ୟବାଦି ଗାଁ, ତୁମେ ଧର୍ମବାଦି।” “ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଘଟେନାହିଁ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ଏହା ସତ୍ୟ, ତୁମେ ପୁନି ଫେରି ଆସିଛ।" "ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲି କିପରି ତୁମେ ପୁନି ଆସିପାରିଲ; ତୁମ ସତ୍ୟବାଦିତାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନି ପଠାଇଥିଲି।" "ନହେଲେ, ମୋ ସାକ୍ଷାତ ହେଇ, କିପରି ତୁମେ ଜୀବନ୍ତ ଯାଇପାରିଲ; ମୋର ଉତ୍ସୁକତା ସତ୍ୟ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଜାଗିଥିଲା।" "ଏହିପରି, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଛି; ତୁମେ ମୋର ଭଉଣୀ, ତୁମ ପୁତ୍ର ମୋର ଭାଉପୁତ୍ର।" "ଓ ଶୁଭେ, ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ମୁଁ ପାପୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ; ଲୋକ ଏବଂ ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ।" "ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗାଁ ଦୁଧ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ପ୍ରିୟ ଅପରିମିତ ଦାନ; ଗାଁ ଦୁଧରେ ଜୀବନ୍ତ ଗୋପ ଧନ୍ୟ।" "ଓ ଶୁଭେ, ତୁମ ଘାସ ଯେଉଁ ଭୂମିରେ ବଢ଼େ, ସେ ଭୂମି ଧନ୍ୟ; ଏହି ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ତୃପ୍ତ।" "ଏହି ଦୁଧ ପିଇଥିବା ଲୋକ ଜନ୍ମର ତାତ୍ତ୍ୱିକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ବାଘ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଲେ।" "ଏହା ଆମର ଆଜ୍ଞା, ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସତ୍ୟ; ଗାଁ ର ସତ୍ୟ ଦେଖି, ମୋର ଜୀବନ ଚାହିଁବା ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ।" "ଏହିପାଇଁ, ମୁଁ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି; ମୋତେ ହଜାର ଓ ଶତାଧିକ ଜୀବ ଖାଇଥିଲି।" "ଏହି ସତ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଚାହିଁ ଯାଉଛି; ମୁଁ ପାପୀ, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରି, କ୍ରୂର, ଜୀବ ନାଶକ।" "ମୁଁ ଏତେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କେଉଁ ଲୋକକୁ ଯିବି? ମୁଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ପାପ ଶୁଧି କରିବି।" "ମୁଁ ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ି ନିଜକୁ ଫିଙ୍ଗିବି, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ଓ ଗାଁ, ଆଜି କିପରି ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପାପ ଶୁଧି କରିପାରିବି?" "ଏହିପାଇଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଦୀର୍ଘ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ।" ଗାଁ କହିଲେ: "କୃତ ଯୁଗରେ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତ୍ରେତାରେ ଜ୍ଞାନ;" "ଦ୍ୱାପରରେ ଯଜ୍ଞ, କଳି ଯୁଗରେ ଦାନ ମାତ୍ର; ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।