ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ ଗୁଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମହାପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି । ଏହି ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀ ଓ ସ୍ୱର୍ଗର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ଗୋପୀମନ୍ଥନ' ଓ 'ବାଳବତ୍ସରବେଣ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠାରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ରମ୍ଭାର ଧ୍ୱନିରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ, ଛୋଟ ବଛାମାନେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ଚାହିଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ କରନ୍ତି । ଏଠାକୁ ସାହସୀ ଗୋପମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ କୁସୁମ ହୋଇ କ୍ରୀଡା କରି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏଠାରେ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ହସି-ତାଳିର ଆନନ୍ଦ ଭରିଥାଏ । ଏଠାରେ ଏଠି ସେଉଁଠି ବଛାମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ଚାରିପାଖରେ ଗାଈମାନେ ରମ୍ଭା କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଚଳିତ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ । ଶ୍ରୀମାୟ ଏହି ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା, ଗୋଲୋକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି ସ୍ଥାନ ଦେଖି, କିପରି ତୁମେ ପୁଣି ଫେରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ ? ଏହିପରି ସ୍ଥାନରେ, ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତମାନେ ମୋ ରକ୍ତ ପିଇଁନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେନି । ତେବେ ନନ୍ଦ କହିଲେ: "ହେ ପଶୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ମୋ ସଙ୍ଗୀ, ନବଜାତ ପୁଅ ଓ ସେଉଁଠି ରହୁଥିବା ଗୋପମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ଓ ବିଶେଷକରି ମୋ ମାଆଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ମୁଁ ପୁଣି ଫେରିବି । ଯଦି ତୁମେ ମୋପରେ ଆସ୍ଥା ରଖ, ତେବେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦିଅ । ଯଦି ମୁଁ ଫେରି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କିମ୍ବା ମାତା ପିତା ବଧର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ । ଯଦି ମୁଁ ଫେରି ନାହିଁ, ଶିକାରୀ, ଚଣ୍ଡାଳ କିମ୍ବା ବିଷଦାତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ । ଯଦି ମୁଁ ଫେରି ନାହିଁ, ଗାଈଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା କିମ୍ବା ଶୁଅଁଥିବାକୁ ମାରିବା ଭଳି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ । ଯଦି ମୁଁ ଫେରି ନାହିଁ, ଏକ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ ଦେଇ, ପୁଣି ଅନ୍ୟକୁ ଦେବା ଭଳି ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ । ଅଯୋଗ୍ୟ ବଳଦକୁ ଝାଟି ଟାଣିବା, କିମ୍ବା କାହାରି କଥା କହିବାରେ ବାଧା ଦେବା, ଅଥବା ଅତିଥି ଘରକୁ ଆସି ନିରାଶ ହୋଇ ଯିବା — ଏମିତି ଯେଉଁଠି ପାପ ଅଛି, ମୁଁ ତାହାରେ ଲିପ୍ତ ହେଉ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ପାପ ଶପଥ ଦେଇ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିବି ।" ଏପରି ଶପଥ ଶୁଣି, ବାଘ ତାହାପରେ କହିଲେ: "ଏହି ଶପଥରେ, ଧେନୁକା, ଆମ ଆସ୍ଥା ଅଛି । ଯଦି କେବଳ ଏହି ମଣ୍ଡ ଚାଲିଗଲାପରେ ମୁଁ ଠକାଯାଇଛି ଭାବିବା, ତେବେ କିଛି ଲୋକ କହିବେ ଯେ ଶପଥରେ କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ । ନାରୀ, ବିବାହ, ଗାଈ ମୁକ୍ତି, କିମ୍ବା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଶପଥରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଛି ନାସ୍ତିକ ଓ ଅବିବେକୀ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅପରିପକ୍ୱ ତର୍କ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି । ଚତୁର ଲୋକମାନେ ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଚିତ୍ରକର ସମତଳକୁ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେଖାଇଦିଅନ୍ତି । ପ୍ରାୟଃ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଲେ, ଉପକାରୀକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି; ଯେପରି ବଛା ଦୁଧ ଶେଷ ହେଲେ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ । ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି ଉପକାରର ପ୍ରତିଦାନ ଦିଏନାହିଁ; ଲକ୍ଷ୍ୟ ମିଳିଲେ, ମନ ଅନ୍ୟତିରେ ଲାଗିଯାଏ । ପୂର୍ବେ ଋଷି, ଦେବ, ଦାନବ, ମଣିଷମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଶପଥ ଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ଏବେ ଏହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହିଁ । ଦେବ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଗୁରୁ ସାମ୍ନାରେ ଯଦି କେହି ସତ୍ୟ ଶପଥ ଦେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ରାଜା ଯମ ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିଦିଅନ୍ତି । ଏପରି ଶପଥରେ ମନ ଭ୍ରମିତ କରିନିଅ; ତୁମେ ସବୁ କିଛି ଦେଖାଇଛ; ଏବେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, କର ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ: "ଏହିପରି, ମହାମୁନି! କିଏ ତୁମକୁ ଠକାଇପାରିବ? ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଠକାଯିବା ଚେଷ୍ଟା କରି, ସେ ନିଜକୁ ଠକାଏ ।" ବାଘ କହିଲେ: "ଏହି ଗାଈ, ତୁମେ ତୁମର ବଛାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଇଅ, ମୁଣ୍ଡ ଚାଟିଦିଅ । ତୁମେ ତୁମର ମାଆ, ଭାଇ, ସଙ୍ଗୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟକୁ ଆଗରେ ରଖି, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଆସ ।" ଏପରି ଶପଥ ଦେଇ, ସତ୍ୟବାଦିନୀ ଗାଈକୁ ପଶୁର ରାଜା ଅନୁମତି ଦେଲେ, ତାହା ତାଙ୍କର ବଛାପ୍ରତି ଭାରି ସ୍ନେହ ଭରିଥିଲା, ସେ ଚାଲିଗଲେ । ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା, ଦୁଃଖିତ, କମ୍ପିତ ଓ ବିପୁଳ ଅଶାନ୍ତିରେ ତଳମଳ କରୁଥିଲେ, ଗଭୀର ରମ୍ଭା କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଥିଲେ । ଜଳକୁଣ୍ଡରେ ପାଦ ଧରା ହାତୀ ପରି ନିଜକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରୁନଥିଲେ, ତିନି ସମୟରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ । ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୋଶାଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ବଛାର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି, ସିଧା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ । ସେ ବଛା ସାମ୍ନାକୁ ଯାଞ୍ଚି, ଯାହାର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଗାଈ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଲେ । ବଛା ଆତୁର ଭାବେ ପଚାରିଲା: "ମୁଁ ତୁମକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଦେଖୁନାହିଁ, ତୁମେ ଆଜି ନିଶ୍ଚଳ ନୁହଁ, ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି ଅଶାନ୍ତି ଓ ଭୟଭୀତ ଦେଖାଯାଏ ।" ନନ୍ଦ କହିଲେ: "ମୋ ପୁଅ, ପୋଷକ ଦୁଧ ପିଅ; କାରଣ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ ମୁଁ କହିପାରିବିନାହିଁ । ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି, ଦୁଧ ପିଅ । କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଏହି ତୁମେ ମାଆକୁ ଦେଖିବାର ଶେଷ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ସୁଯୋଗ । ଆଜି ଦୁଧ ପିଇଲେ, କାଳି ସକାଳେ କାହାର ଦୁଧ ପିବୁ ? ପୁଅ, ମୋତେ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କାରଣ ମୁଁ ଶପଥରେ ବାନ୍ଧା । ମୋତେ ଭୁକ୍ତ ଓ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ବାଘକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।" ନନ୍ଦଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଛା କହିଲା: "ମା, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଚାହଁ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଯିବି ।