ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଦେବୀ, ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା ଏକ ତାଳ ଗଛ ଗୁଡିକର ହାତିଆଁ ଗ୍ରୋଭକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ କିଛି ଦିନ ରହିବା ପରେ, ଦେବୀ ଆଉଥରେ ଏକ ମଣିଷ ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ । ସେଠି ଦିନ ପ୍ରତି ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଏକ ଅତି ମନୋହର ନଦୀ ରହିଛି । ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସେ ନଦୀକୁ ସେବା କରୁଥିଲେ । ଏହି ନଦୀର ନାମ ନନ୍ଦା, ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଏକ । ଏହି ନନ୍ଦା ନଦୀରେ ଅନେକ ମାଛ, ଘଣ୍ଡିଆଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ରହିଥିଲେ । ଏହାର ଜଳ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଧ୍ଧ । ତକୁ ସୂତ କହିଲେ – ତାପରେ ଦେବବ୍ରତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଆଉ କେଉଁଟି?” ଦେବବ୍ରତଙ୍କର ଉତ୍ସୁକତା ଥିଲା – “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ନନ୍ଦା ଯାହାକୁ ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହି ନଦୀ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କିପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ?” ଏପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ – କିପରି ନନ୍ଦା ନାମ ହେଲା । ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ । ସେ ଏକ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରାଣୀ ଶିକାର କରୁଥିଲେ । ଏକ ଦିନ ସେ ଏକ ଜଙ୍ଗଳ ଝାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ଏକ ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ଆଘାତ କଲେ । ମୃଗୀ ଚାରିପାଖ କୁ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କୁ ବାଣ ହାତରେ ଦେଖି କହିଲେ – “ତୁମେ କଣ କରିଛ? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟକର । ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ମୋ ଅସ୍ଥିପାଣି ଦେଉଥିଲି, ତୁମେ ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୋତେ ଆଘାତ କଲା । ଏକ ରାଜା ଏପରି ମୃଗୀକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ – ଯେଉଁଠି ଶିଶୁକୁ ଅସ୍ଥିପାଣି ଦେଉଛି କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ମିଳନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ।” “ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଅସ୍ଥିପାଣି ଦେଉଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମାନ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମାରିଦେଲା, ମୁଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲି । ତେଣୁ, ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ମନବାନ, ତୁମେ ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ହେବା; ଏହି କଣ୍ଟକ ଅରଣ୍ୟରେ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କର ।” ମୃଗୀଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ – “ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏପରି ଦୟାଳୁ ମୃଗୀକୁ ମାରିବା ନୁହେଁ । ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି । ଦୟା କର, ଶାନ୍ତ ମନରେ ମୋତେ ମାଫ କର ।” “ମୁଁ ବାଘ ରୂପ ଛାଡି କେବେ ମାନବ ଦେହ ପାଇବି? ମୃଗୀ, ଏହି ଶାପର ମୁକ୍ତି କିପରି ହେବ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ମୃଗୀ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ – “ହେ ରାଜା, ଏକ ଶତବର୍ଷ ପରେ, ଶାପ ସମାପ୍ତି ହେଲେ, ତୁମେ ନନ୍ଦା ସହ କଥା ହେବ ।” “ନନ୍ଦା ସହ ମିଳିବା ଓ କଥା ହେବା ପରେ ଶାପ ଶେଷ ହେବ ।” ମୃଗୀ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ରାଜା ବାଘ ରୂପ ନେଲେ । ବାଘ ରୂପରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାନ୍ତ ନେଇ, ସେଠାରେ ଚାରିପାଏ ଜନ୍ତୁମାନେ ମାରି ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ । ସମୟ କ୍ରମେ, ସେ ଦୁଇପାଏ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିଦେଲେ । ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା । ବାଘ ମୃଗ ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ କହିଲେ – “ମୁଁ କେବେ ଆଉ ଏପରି ମାନବ ଦେହ ପାଇବି? ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ କରିବି ନାହିଁ; ମାଂସ ଲୋଭରେ ଶିକାର କରିଥିଲି । ମୁଁ ବିପଦକୁ ଆଣିଛି, ମାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି; ମୃଗ ଓ ମାନବ ଦେଖିଲେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ହୁଏ ।” “ପାପରେ ପାପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି; ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି – ଭାଗ୍ୟ ଦେଖ । ତେଣୁ, ମୋର କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ଏକ ମାତ୍ର ହିଂସା ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ । ଏହାର ଫଳ ଦୁଃଖ, ମୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ ।” “ମୁଁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? ମୃଗୀଙ୍କ କଥା କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ?” ଏଭଳି ଅରଣ୍ୟରେ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଯାଇଗଲା । ଏକ ଦିନ, ଜଳ ଓ ଯବ ଲାଗି, ସେ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଗୋଆଳ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ରହିଥିଲେ । ଅରଣ୍ୟର କୌଣ୍ଡ ଭାଗରେ, ଦଧି ମାଥିବାର ଶବ୍ଦ, ମଦୋନ୍ମଦିତ ଗୋପମାନେ, ଗଛର ଛାୟା ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା । ରାତିର ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଗୋପାଳ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଶୁଭ । ଏଠି ଖଜୁରୀ ଗ୍ରୋଭରେ ବାଘ ବସିଥିଲେ । ଏଠି ଏକ ଗାଈ ଥିଲେ – ନନ୍ଦା ନାମରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ୱେତ ରଙ୍ଗରେ, ଚରିବାରେ ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ । ତାଙ୍କ ଲମ୍ବା ନାକ, ଶୋଭାମୟ ଅଙ୍ଗ, କମଜ ଶରୀର, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ଗଳାରେ ଘଣ୍ଟା, ମଧୁର କଣ୍ଠ । ସେ ଅଭୟ ଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦଳରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଚାରିବାରେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, କେବେ କେବେ ଏକା ଚାଲିଥିଲେ । ସୁରଭି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଚରୁଥିଲେ, ନଦୀକୂଳରେ ରୋହିତ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ପାହାଡ଼ ରହିଥିଲା । ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ ଖାଲି ଭାଗରେ ଅନେକ ଜନ୍ତୁ ରହିଥିଲେ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାଗ ଦୁର୍ଗମ ଓ ଘାସରେ ଭରିଥିଲା । ଏଠି ଏକ ସଂକୁଚିତ, ଅସମ, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ମୃଗ ଓ ସିଂହ ଭରିଥିଲେ, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲୀ ପ୍ରାଣୀ ଯାଉଥିଲେ । ଏଠି ଏକ ଘନ ଝାଡ଼ ଓ ଗଛର ଥିକେଟ ଥିଲା, ଶୟଳ ଚିତ୍କାରରେ ଅନୁରଣିତ । ଏଠି ଏକ ଭୟଙ୍କର, ରୂପ ବଦଳାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ବସିଥିଲା – ଏକ ତେନ୍ଦୁଆ, ରକ୍ତ ଲିପ୍ତ ମୁହଁ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ । ତାହାର ନାମ ନନ୍ଦ, ନ୍ୟାୟପ୍ରିୟ ଓ ଗୋପାଳ ମହିଳାମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗ । ସେ ଦୀର୍ଘ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଗୋ ଦଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦଳରୁ, ନନ୍ଦା ଗାଈ ଘାସ ଲୋଭରେ ଅଲଗା ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ । ତାଳ ଗଛ ତଳେ ଚରୁଥିବା ଗାଈ ନନ୍ଦା ବାଘ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ । ତେନ୍ଦୁଆ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂତିଆ ଗତିରେ ଲାଗି, କହିଲେ – “ରୁହ, ରୁହ!” “ଆଜି ତୁମେ ମୋ ଖାଦ୍ୟ, ଗାଈ, ତୁମେ ନିଜେ ଆସିଛ ।” ତେନ୍ଦୁଆର ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଗାଈ ନନ୍ଦା ତାଙ୍କ ଶ୍ଵେତ ଶିଶୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ସମ, ଶୁଭ ଓ ଚମକୁଥିବା ଛୋଟ ଗାଈକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ଭଲପାଇବାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈ ଚିତ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ଭରି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।