ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଓ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ, ଏକାକି ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହତ୍ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ ପୁଷ୍କରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଶୁଧ୍ଧ ଶିଖର ଓ ତିନି ପବିତ୍ର ସ୍ରୋତା ଅଛି। ପୁଷ୍କରମାନେ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ସେଠାର ଯଥାର୍ଥ କାରଣ ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ—ସେମାନେ ଛୋଟ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବଡ଼, ଏହି ତୃତୀୟ ପୁଷ୍କର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଖର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ରୋତାର ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଏଠି କୃତ୍ୟ କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ସେଠି ସ୍ନାନ କରି ଶୁଭ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠି ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଗାଈ ଦାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ କଥା ଦରକାର ନାହିଁ, ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ଫଳ ଦ୍ରଢ଼। ସ୍ନାନ ପରେ ଧନ ଦାନ କରିଲେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ଏଠି ତିଳ ଦାନକୁ ଋଷିମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ ନିୟମିତ ଅଟୁଟ; ଏଠି ଚାକୁଲି ବା ଗୁଡ଼ର ଲଡ଼ୁ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ ପିତୃଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପୁଷ୍କରବନ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବା ହୁଏ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁ କରି ଚାଲିଗଲେ; ପୁଷ୍କର ନିକଟରେ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଏକ ତାଳବନକୁ ଚାଲିଆସି, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି, ଦେବୀ ପୁନି ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଏହି ନଦୀର ନାମ ନନ୍ଦା—ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି। ମାଛ, ମଗର, ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଳଚରରେ ପ୍ରଚୁର, ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ସମୟରେ ସୂତ ଉପସ୍ଥିତ ଦେବବ୍ରତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ କିଏ?' ଦେବବ୍ରତ କହିଲେ, 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ନନ୍ଦା, ଯାହାକୁ ସରସ୍ୱତୀ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ, ଏହା କେମିତି ହେଲା? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହା ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?' ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—କିପରି ନନ୍ଦା ନାମ ହେଲେ। ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଚରାଉଁଥିବା ପଶୁମାନଙ୍କ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେ ଜାଉଁଥିବା ଏକ ମୃଗୀକୁ ଝାଡି ମଧ୍ୟରେ ଦେଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ। ମୃଗୀ ଚାରିପଟି ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ବାଣ ଧରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚିହ୍ନି, କହିଲେ: 'ମୂର୍ଖ, ତୁମେ କଣ କଲେ? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।' 'ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ମୋର ସ୍ନେହ ଦେଉଥିଲି, ତୁମେ ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୋତେ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଘାତ କଲେ। ଏପରି ଏକ ମୃଗୀକୁ—ଯିଏ ନିଜ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଛି, କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ସମ୍ଭୋଗରେ ଲିନ—ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି କଥା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି।' 'ମୁଁ ନିଜ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ବଜ୍ର ଭଳି ବାଣ ଦ୍ୱାରା ମାରିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଦୁଷ୍ଟମନା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମାଂସାଶୀ ହେବ; ଏହି କାଟା ଅରଣ୍ୟରେ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କର।' ମୃଗୀଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, 'ମୋ ଏହି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହି କାମ କରିଛି। ଦୟା କର, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ କ୍ଷମା କର।' 'ମୁଁ କେବେ ଏହି ବାଘ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁଣି ମାନବ ଶରୀର ପାଇବି? ଏହି ଶାପର ମୁକ୍ତି କେତେବେଳେ ହେବ, ମୃଗୀ, ମୋତେ କହ।' ତା'ପରେ ମୃଗୀ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ନନ୍ଦା ସହିତ ମିଳିବା ଓ କଥାହେବା ପରେ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।' ଏହିପରି କହି ମୃଗୀ ଚୁପ ହେଲେ, ରାଜା ବାଘ ହେଲେ। ବାଘ ରୂପରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ ସହିତ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ ଚାରିପାଏ ଚଲିଥିବା ପଶୁମାନେ ମାରି ଖାଉଥିଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ, ଦୁଇପାଏ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ସେ ଖାଇଦେଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରିବାହିତ ହେଲା। ମୃଗମାଂସ ଖାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜକୁ ଦୁଃଖିତ କରି କହୁଥିଲେ: 'ମୁଁ କେବେ ପୁଣି ଏହିପରି ମାନବ ଅବସ୍ଥା ପାଇବି? ଏପରି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ପୁଣି କରିବିନାହିଁ, ମହାପୀଡ଼ା ଦେବିନାହିଁ; ମାଂସ ଲୋଭରେ ଶିକାର କରି, ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଛି।' 'ମୁଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇଛି, ମାନବ ଓ ମୃଗମାନେ ଦେଖିଲେ ମୋର ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷ୍କୃତି ହେଲା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଛି—ଭାଗ୍ୟର ଗତି ଦେଖ।' 'ଏହିପରି ଏକ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିନ୍ଦିତ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ମିଳେ, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ କେମିତି ମୁକ୍ତି ପାଇବି? କେବେ ମୃଗୀଙ୍କ ଶାପ ସଫଳ ହେବ?' ଏହିପରି ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଅତିତ ହେଲା। ଏକ ସମୟରେ, ଜଳ ଓ ଯବ ଲାଗି, ସେ ଗୋକୁଳରେ, ଗୋଶାଳା ଓ ଗୋଘେରୁଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଲିଗଲେ। ଅରଣ୍ୟ ସୀମାରେ, ମଥନ ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଦମସ୍ତ ଗୋପମାନେ ଭରିଥିବା, ଗଛର ଛାୟାରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଥିଲା। ରାତିର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୱନିରେ ଅନୁରଞ୍ଜିତ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଏହି ଖର୍ଜୁରି ଗଛ ତଳେ ସେ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ଥିଲେ ଏକ ନନ୍ଦା ନାମକ ଗାଈ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସୁସ୍ଥ, ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ହଂସବର୍ଣ୍ଣୀ, ମୃଦୁ ଚାଳିକା। ତୀବ୍ର ନାକ, ସୁମିତ ଅଙ୍ଗ, ସ୍ଲିମ ଦେହ, ନୀଳ କଣ୍ଠ, ରୂପବତୀ ଗଳା, ଘଣ୍ଟା ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ।