ପୁରାଣର କଥା ଅନୁସାରେ, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ ଜଳଦାନ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରନ୍ତି; ଯେଉଁ ପିତୃଗଣ ନରକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ପୁଏଙ୍କର ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ବିଦାୟ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀର ଜଳ ପିଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଅବିନାଶୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ବତୀ ଏକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସିଢ଼ି ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ମହାନଦୀ କେବଳ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ଧର୍ମର ମୂଳ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ରଖିଥିବା ଋଷିମୁନିମାନେ ସରସ୍ବତୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଦେବୀ ସର୍ବଦା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ। ତଥାପି, ପୁଷ୍କରରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପବିତ୍ର ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ବତୀ ଦୁର୍ଲଭ ଥାଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୂର୍ବ ସରସ୍ବତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ପହଞ୍ଚି ଆଉ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଚାହାଏ, ସେ ହାତରେ ରହିଥିବା ଅମୃତକୁ ଛାଡ଼ି ବିଷ ଚାହେ। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ, ଛୋଟ ତୀର୍ଥକୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ରଖି; ଏହି ତିନିଠିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଦାନ କରେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଅସୀମ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପିତୃମାନେକୁ ସମ୍ମୁଖ, ପୃଷ୍ଠ, ଏକାକି ଓ ସମୂହ ରୂପେ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ପୁଷ୍କରରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶା କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ତିନିଟି ଶୁଦ୍ଧ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ତିନିଟି ପ୍ରସ୍ରବଣ ଅଛି। ପୁଷ୍କରମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କାହିଁକି ଏପରି ହେଲା, ତାହା ଅମେ ଜାଣୁନାହିଁ; ଏଠି ଛୋଟ, ମଧ୍ୟମ, ଓ ବଡ଼ ପୁଷ୍କର ଅଛି। ଏହିମାନେ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରସ୍ରବଣ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯିଏ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଏଠି ଯାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଏ। ଯିଏ ଏଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରି, ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶୁଭ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଏକ ଗାଈ ଦାନ କଲେ ବି ଅନେକ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ଚାହେ। ଯିଏ ସ୍ନାନ କରି ଧନ ଦାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ; ଏଠି ତିଳ ଦାନକୁ ଋଷିମୁନିମାନେ ବଡ଼ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ ସଦା ବିଧିବଦ୍ଧ; ଏଠି ମାଁଡା ବା ଗୁଡ଼ର ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ। ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ପିତୃଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ପୁଷ୍କରବନକୁ ଯାଇ, ସେଠାରୁ ସରସ୍ବତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସରସ୍ବତୀ ଗୁପ୍ତ ହୋଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ପୁଷ୍କରନିକଟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପାଳମ୍ବ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ରହି, ସରସ୍ବତୀ ଆଉଥରେ ଋଷିମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀର ନାମ ନନ୍ଦା, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମାଛ, ମଗର, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଚର ପ୍ରଚୁର ଏହି ନଦୀର ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ତାପରେ ସୂତ ଜଣେ କହିଲେ—ଦେବବ୍ରତ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଆଉ କେଉଁଟି?” ଦେବବ୍ରତଙ୍କର ଜିଜ୍ଞାସା ଥିଲା—“ନନ୍ଦା, ସରସ୍ବତୀ ନାମକ ଏହି ନଦୀ କିପରି ହେଲେ, କାହିଁକି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ହେଲେ?” ଏହା ଶୁଣି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—କିପରି ଏହି ନଦୀକୁ ନନ୍ଦା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ, ସେ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସେହି ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଚାରିପାଖରେ ପଶୁ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଏକ ମୃଗୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଆଗକୁ ଯାଉଥିଲା, ତାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ। ମୃଗୀ ଚାରିପାଖକୁ ଦେଖିଲା, ରାଜାଙ୍କ ହାତରେ ବାଣ ଦେଖି, କହିଲା: “ତୁମେ କଣ କଲା, ମୂର୍ଖ? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।” “ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁକୁ ଅନ୍ତଃକ୍ଷିର ଦେଉଥିଲି; ତୁମେ ମାଂସ ଲୋଭରେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ଆଘାତ କଲା। ଏପରି ଗୁପ୍ତ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ପିଉଁଥିବା, କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ସଂଗମରେ ଲିନ ମୃଗୀକୁ ରାଜା ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛି।” “ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଅପରାଧହୀନ ମୋତେ ବଜ୍ରପାତ ସମ ବାଣରେ ମାରିଦେଲା। ଏହି କାରଣରୁ, ଦୁଷ୍ଟ ମନବାଳା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଭୋଜୀ ହେବ; ଏହି କାଣ୍ଟା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ ରୂପ ଧାରଣ କର।” ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ, ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ମୃଗୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର ଏମିତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିଲା ଯେ, ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ମୃଗୀକୁ ମାରିବି; ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି କାମ କରିଛି, ଦୟା କର, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ମୋତେ କ୍ଷମା କର।” “ମୁଁ କେବେ ଏହି ବାଘ ରୂପ ଛାଡ଼ି ପୁନି ମାନବ ଦେହ ପାଇବି? କୃପା କରି, ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି କେବେ ମିଳିବ, କହ।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ମୃଗୀ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ଏକ ଶତବର୍ଷ ପରେ, ଶାପ ସମାପ୍ତିରେ, ତୁମେ ନନ୍ଦା ସହ କଥାହେବାକୁ ପାରିବ। ନନ୍ଦା ସହ ମିଳି ଓ କଥାହେବା ପରେ, ତୁମର ମୁକ୍ତି ହେବ।” ମୃଗୀ ଏପରି କହିବା ସାଥିକୁ, ରାଜା ବାଘ ରୂପ ନେଲେ। ତୀବ୍ର ବାଘ ରୂପରେ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତରେ ସଜ୍ଜିତ, ସେଠାରେ ଚାରିପାୟା ପଶୁମାନେକୁ ମାରି ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହିଭଳି, ସମୟ କେତେଉଁଠି ଦୁଇପାୟା ମାନବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେଲେ; ଏଭଳି ଆଉ ଏକ ଶତବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ କଟାଇଲେ।