ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛଉଟି ପର୍ୟାୟ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ସେଠାରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ତଟରେ ଦଁଡାଇ ପାଣିକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କେଁସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯଦି କେହି ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଏଠାରେ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରିଚାରକ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏଠାରେ ଯଦି କେହି ସାଧାରଣ ଶାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଧାରଣ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ବଡ଼ ଭୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ରୀତିରେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ପବିତ୍ର ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ଏହିପରି ମୂଳ ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧନାଗାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମ ତୀର୍ଥରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରିବାକୁ ନଦୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି । ଏହି ତୀର୍ଥର ଫଳ ଗୋ-ଦାନ ପରି, ସୁଜ୍ଞାନମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ଫଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ସମାନ ମଧ୍ୟ । ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ସମ୍ଭବ । ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ଵର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି । ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ସିଢ଼ି ଭଳି, ଏହି ମହାନଦୀ କେବଳ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି । ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥଳରେ ଧର୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ସର୍ବତ୍ର ପବିତ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟମାନ । କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ସର୍ବପ୍ରମୁଖ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପୃଥିବୀରେ ସହଜରେ ମିଳେ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ଦୁର୍ଲଭ, ତଥାପି ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ପୂର୍ବଦିଗର ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଚାରିଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଖୋଜିଲେ, ସେ ନିଜ ହାତରେ ଅମୃତ ଥିବା ସତ୍ୱେ ବିଷ ଚାହାଏ । ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟମ । ତେଣୁ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବା ଉଚିତ, ଛୋଟ ତୀର୍ଥକୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଅର୍ପିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅପାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଦୈନିକ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପିତୃମାନେକୁ ସମ୍ମୁଖ, ବିପରୀତ, ଏକା ଓ ସାଙ୍ଗରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ । ପୁଷ୍କରରେ ଦୈନିକ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ଶିଖର ଓ ତିନିଟି ଝରଣା ଅଛି । ପୁଷ୍କରମାନେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ, ଯଦିଓ ତାଙ୍କର କାରଣ ଅମାନ୍ୟ; ଏଠାରେ ଛୋଟ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବଡ଼—ଏହି ତିନି ପୁଷ୍କର ଅଛନ୍ତି । ଏହାକୁ ଶିଖର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ରୋତଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ଏଠାରେ ଶୁଭ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଗୋ-ଦାନ କରି ଲୋକମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ଏହି ଫଳ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବେ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଧନ ଦାନ କଲେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ମିଳେ; ଏଠାରେ ତିଳ ଦାନ କୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ ସଦା ନିୟତ; ଏଠାରେ ଆଟା ବା ଗୁଡ଼ର ପିଣ୍ଡ ଦେଇଲେ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ପିତୃଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ପୁଷ୍କରବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରୁ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ସରସ୍ୱତୀ ଗୋପନ ରୂପେ ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁ କରି ବହିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ନୁହଁ, ପୁଷ୍କର ସମିପରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଅଛି । ସେଠାରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ତାଳବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ବସି, ପୁନି ଋଷିମାନେ ପ୍ରିୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟରେ ଯାଇଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବମାନେ ପୂଜିଥିବା, ଏହି ନଦୀର ନାମ ନନ୍ଦା, ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ । ମାଛ, ମଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଚରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଭରିଥିବା ଏହି ନଦୀ; ଏହି ସମୟରେ ସୂତ ଲେଖନ୍ତି—ତାପରେ ଦେବବ୍ରତ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ଅନ୍ୟ କେଉଁଟି?” ଦେବବ୍ରତଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—"ନନ୍ଦା ଯାହା ସରସ୍ୱତୀ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ସେ କିପରି ହେଲେ, ଏବଂ କାହିଁକି ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ?" ଏହା ପଚାରିବା ସହିତ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପୁରାତନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ନନ୍ଦା କିପରି ଏହି ନାମ ପାଇଲେ?" ଏକ ସମୟରେ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ । ଏକଦିନ ସେ ଏକ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଦଁଡାଇଥିବା ଏକ ମୃଗୀକୁ ଦେଖି, ତାକୁ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ କଲେ । ମୃଗୀ ଚାରିପଟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହାତରେ ବାଣ ଦେଖି କହିଲେ—"ମୂର୍ଖ, ତୁମେ କଣ କଲା? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ।" "ମୁଁ ମୋର ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ମାଂସ ଲୋଭରେ ଆଘାତ କଲା । ଏପରି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ମୃଗୀ ବା ଗୁପ୍ତ ମିଳନରେ ଲିନ ମୃଗୀକୁ ରାଜା ହନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛି ।