ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କୁହାଯାଉଛି—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏକମାତ୍ର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡରେ ଏକଥର ପ୍ରବେଶ କଲେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳିଯାଏ। ଏହା ଉପରେ ଆଉ କ’ଣ କୁହିବି? କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ—ଏ ତିନିଟିକୁ ଯିଏ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ହବନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖର ଉପଭୋଗ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁତି ଶୋଭିତ ବୈଶାଖରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଏବଂ କୁରୁଭୂମିରେ—ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରୁ, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରିଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଛୋଟ କୁଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନସହିତ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଚାଉଳ ଦାନ କରିଲେ, ସେ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକୁଶି ପିଢି ସହିତ ମହାଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ପାଇଁ, ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରି ଶୁଭ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଚ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ବହୁଥିବା ପୁଷ୍କରବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପରମ କରୁଣା ଉପଜେ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଏହି ଛଅଟି ନାମ ଅନ୍ୟ ନାମ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହିଠାରୁ, ଯେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରାଚ୍ୟମୁଖୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଜଳକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି କେହି ସେଠି ସ୍ନାନ କରି ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ତର୍ଗମନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରିଚାରକ ହୁଏ। ଯଦି ସେଠି ସାଧାରଣ ଶାକଓ ଦେଇ ପିତୃ ତର୍ପଣ କରେ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପିତୃମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଏହାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ, ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କରି କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଦିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହିଠାରୁ ଏହା ମୂଳତୀର୍ଥ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ସଂଗମ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧନଭଣ୍ଡାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏଠି ଜଳକୁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଏ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅବଶ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଫଳ ଗୋ ଦାନ ସମାନ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ସମାନ କହନ୍ତି। ତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି, ନରକରେ ଥିବା ପିତୃମାନେକୁ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପିଇଲେ, ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସିଢ଼ି ସମାନ, ଏହି ମହାନଦୀ କେବଳ ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି ସବୁଠି ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହି ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ସର୍ବଦା ପବିତ୍ର। କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ସବୁଠୁ ଶୁଦ୍ଧ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପୃଥିବୀରେ ସହଜରେ ଲଭ୍ୟ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ପ୍ରାଚ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଖୋଜେ, ସେ ହାତରେ ଅମୃତ ରଖି ବିଷ ଚାହେ। ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାଚ୍ୟ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ କୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟମ। ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହାକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରଖି ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ତୀନୋଟି କୁଣ୍ଡରେ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ପିତୃମାନେକୁ ତିଳମିଶା ଜଳ ଦେଇଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅସୀମ ଫଳ ଦେନ୍ତି। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ପୂର୍ବାପର ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଖେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଅଭିଲାଷାରେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଷ୍କରରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ତିନିଟି ପବିତ୍ର ଶିଖର ଓ ତିନିଟି ସ୍ରୋତ ଅଛି—ଛୋଟ, ମଧ୍ୟମ, ବଡ଼ ପୁଷ୍କର। ସେମାନେ ଶିଖର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଅଭିଲାଷା ନେଇ ଏଠିକୁ ଆସନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯିଏ ଏଠି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷ ପାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଯମୀ ହୋଇ, ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏଠି ମନ୍ତ୍ରପୁତ ଗୋଦାନ କରିଲେ ଅନେକ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏଠି ତିଳ ଦାନକୁ ମୁନିମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣାଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ ସଦା ନିୟମିତ; ଏଠି ଆଟା କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ର ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପିତୃଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପୁଷ୍କରବନକୁ ପହଞ୍ଚି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପ୍ରାପ୍ତି ଉପରେ, ଦେବୀ ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର ନିକଟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ପୁଷ୍କର ଓ ସରସ୍ୱତୀ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଅନନ୍ୟ, ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରନ୍ତି।