ପୁରାତନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ଏକ ମହାୟଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର ସଫଳତା ପାଇଁ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମହାନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠିଏଠି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଉଥିଲା, ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି, ପୁନି ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପୁଷ୍କରରେ, ମହାପୁଣ୍ୟମୟୀ ସରସ୍ୱତୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। କହାଯାଏ, ସେଠାରେ ବାୟୁ ଏହି ସ୍ଥଳକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ, ସେଠାରେ ଦେବୀରୂପେ ବସିଛନ୍ତି, ମାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ପୁଷ୍କରରେ ବସିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି ଭୟଙ୍କର ଅଧୋପାତ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏଠାରେ ଯିଏ ଏକ ଦେଉଳ ଦ curd ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି ଅଦ୍ଭୁତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ଦାନର ଦଶଗୁଣ ଫଳ ପାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ପିତୃକ୍ଷେତ୍ରରେ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ କାମନା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ—ଏହିପରି କଥା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର କହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳରେ ଯେଉଁଫଳ ମିଳେ, ଏଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡରେ ଏକବାର ସ୍ନାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ସମସ୍ତ ମିଳିଯାଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ। ଯିଏ ଉଚିତ ସମୟରେ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ବୈଶାଖୀ ଚନ୍ଦ୍ରୋପସିତ ଦିନରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ଏବଂ କୁରୁଭୂମିରେ—ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁଉଚ୍ଚତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ କହିଛନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଛୋଟ କୁଣ୍ଡରେ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଚାଉଳ ଦାନ କଲେ, ସେ ଅଗ୍ନିର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ୨୧ ପିଢି ସହିତ ମହାସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ବହୁଛି, ସେହି ପୁଷ୍କରବନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ କୃପା ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଛୟଟି ନାମ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନାମ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ସେଠାରୁ, ସରସ୍ୱତୀ ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହିଥିଲେ, ସେଠାରେ ତୀରେ ଦଢି ଦେଖିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ପାର ହୋଇ ପୁନି ଧ୍ୟାନସହିତ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେବକ ହୁଏ। ଏଠି, ଦାଳ-ଶାଗ ଭଳି ସାଧାରଣ ଦାନରେ ମଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେମାନେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମହାସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତୃମାନେକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇ, ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ ପରେ କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ପବିତ୍ର ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ମୂଳ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧନାଗାର ଭାବେ ଏହି ସ୍ଥଳ ଉପସ୍ଥିତ, ଏଠି ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମର ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଫଳ ଗୋଦାନ ସମାନ ସହଜରେ ମିଳେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ସମାନ କହନ୍ତି। ଏଠି ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା, ନରକରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନିତ୍ୟାନ୍ଦି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳ ପାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅବିନାଶୀ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ସିଢ଼ି ସମାନ; ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଏହି ମହାନଦୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି ଦେବୀ ସର୍ବଦା ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। କିନ୍ତୁ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର; ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ସହଜରେ ଏଠି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରଭାସ ଓ ପୁଷ୍କରରେ ସେ ଦୁର୍ଲଭ; ତଥାପି ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ। ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଧି ହୁଏ; ଯିଏ ଏହିଠାରେ ଆସି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥର ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ହାତରେ ଅମୃତ ରଖି, ବିଷ ଚାହୁଁଛି। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ତୀର୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟମ। ଅତଏବ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରି, ସମସ୍ତ ତିନି କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ ଓ ପରିକ୍ରମା କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ପିତୃମାନେକୁ ଦେଉଛି, ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅପାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀର ମହିମା ଅପାର, ଏଠି ପ୍ରାପ୍ତି ମାନବ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାକାର କରେ।