ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଚଉଡ଼ା ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖାରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷଟି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଚାରିମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ; ଏହି ବୃକ୍ଷର ମୂଳର ଗଭୀର ଖୋଳିରେ ଅନେକ ଦ୍ୱିଜାତି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଛୋଟ ଛୋଟ ଝୋପଡ଼ି ଥିଲା। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା; ବୃକ୍ଷଟି ଫୁଲ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଫୁଲିଉଠିଛି। ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କର ଶାଖାରେ ଲାଗିଥିବା ଶୁଭ୍ର ପୋଉଁ ଓ ଚମ୍ପା ଫୁଲ, ଏବଂ ମନୋରମ କେତକୀ ଗନ୍ଧରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ। କୋଇଲିମାନେ ମାଳା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ଝାଗ ଫୁଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବା ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷ ସହିତ ଶୋଭିତ, ତେଣୁ ସେଉଁଠି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ସେଉଁଠି, ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କର; ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି।” ତାଙ୍କୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ଜ୍ୱାଳାର ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; ଏହି ଅଗ୍ନିଦେବତାକୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଗ୍ନିକୁ ପଶ୍ଚିମ ସାଗରକୁ ନେବା ପାଇଁ, ହେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ଏଭଳି ଚାଲ; ଏଭଳି ତୁମେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି।" ତାପରେ ଗୋବିନ୍ଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ସାମୁଦ୍ରିକ ଅଗ୍ନିକୁ ରଖି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭ ବିଶିଷ୍ଟ ସରସ୍ୱତୀ, ଏହାକୁ ନେଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ସୀମା ପାହାଡ଼ିରେ, ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ବିଶାଳ ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ଆସ୍ଥାନ ଥିଲା। ସେଠି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ସଫଳତା ପାଇଁ ସରସ୍ୱତୀ ତାଁଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯେଉଁଠି ଯେଯେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସରସ୍ୱତୀ ତାଙ୍କର ଜଳରେ ସବୁକୁ ବଢ଼ାଇଦେଲେ, ଏବଂ ପରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେଠି, ସେଇ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ମହାପୁଣ୍ୟବତୀ ସରସ୍ୱତୀ ପୁଷ୍କରରେ ଉଦ୍ଭବ କଲେ; ଏହିପରି ଭାବରେ, ବାୟୁ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରାଣ, ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପୂରଣ କଲେ। ସେଇ ଶୁଭ, ପବିତ୍ର ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ, ସେଠି ପହଞ୍ଚି ଦେବୀ ରୂପେ ବସିଥିଲେ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ପୁଷ୍କରରେ ବସିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାଚିତ ଭୟଙ୍କର ଅବନତିକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯିଏ ଭ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦହି ଦାନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏଠାରେ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ଦସଗୁଣ ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧମନା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ପିତୃକ୍ଷେତ୍ରରେ, ସରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅନ୍ୟ କେଉଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଆଶା କରିବେ? ଏହିପରି କଥା ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର କହିଥିଲେ। ଏହିଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ଏକଥରିକି ମିଳେ। କଥାକୁ ଲମ୍ବା କରିବାକୁ କାହିଁକି? ଏହି କ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ—ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ଦାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ସୁଖ ପାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଶୋଭିତ ବୈଶାଖରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଓ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଭୂମିରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରି ଯିଏ ଭ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଏହିଠାରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଛୋଟ କୁଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ, ଧ୍ୟାନ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ଭ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଚମତ୍କାର ଚାଉଳ ଦାନ କରିଥିଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନିର ଶୁଭ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ୨୧ ପିଢ଼ି ସହିତ ମହାଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଚେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟାରେ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତରେ ପୁଷ୍କର ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଚୀନ ସରସ୍ୱତୀ ବହୁଥିବା ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନ ଓ ପରମ କୃପା ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଛଅଟି ନାମ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ବିକଳ୍ପ ନାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରୁ ସରସ୍ୱତୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ— ସେଠି ତୀରରେ ଦଢ଼ିଆଁ ହୋଇ ଜଳ ଦେଖିଥିବା ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଅନ୍ତି—ଏହିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯିଏ ପାର୍ ହୋଇ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରିଚାରକ ହେଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯଦି କେହି ସାଧାରଣ ଶାକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ସୁଖ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ନରକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କରି କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ପବିତ୍ର ଜଳ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଠି ପୂର୍ବଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଏହିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନ୍ୟା ଯାଏ; ଏହିପାଇଁ ଏହାକୁ ମୂଳତୀର୍ଥ, ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ସଂଗମ ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଧନାଗାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏପରି ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।