ଏଠି ଶ୍ରୀସରସ୍ୱତୀ ମହାପୂନ୍ୟ ତୀରେ, ପୂର୍ବଦିଗରେ, ମୁଁ ସଦା ତୁମ ସହିତ ବାସ କରିବି—ଏହି ସ୍ଥଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ଏଠାରେ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବ ତୀରେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି; ସ୍ନାନ କରି ସେମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସଂଯମୀ ଉପବାସ ଓ ତପସ୍ୟା କରି, ଜଳ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହରେ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏକ ତିଳ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ମେରୁ ପର୍ବତ ଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ—ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଥିଲେ। ଏଠି ପିତୃତର୍ପଣ କରିଲେ, ସେମାନେ ବିଏକୋଇ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ତିଳ ଦାନ କରିଲେ ପିତୃମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ଆଉ ଭୋଜନ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ, ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀର ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବସୁମାନେ କଥାହେଉଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—ତୁମେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଲବଣ ଶାଗର ତୀରକୁ ଯାଅ, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ଶାଗର ମଧ୍ୟରେ ରଖ। ଏହା କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟମୁକ୍ତ ହେବେ; ନହେଲେ, ଏହି ଅଗ୍ନି ସ୍ବଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ି ଜଳିଯିବ। ଏହି ଜନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ତୁମେ ମାତୃଭାବରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦିଅ। ଏପରି ଭାବେ ମହାବଳୀ ବିଷ୍ଣୁ କହିବା ପରେ, ଦେବୀ କହିଲେ—"ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ; ମୋର ପିତା, ସମ୍ରାଟଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତୁ।" ସେ କହିଲେ—"ମୁଁ ନିତ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳିଥିବା କନ୍ୟା, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୁଁ କେଉଁଠି ଯାଏ ନାହିଁ।" ଏହିଦେଖି, ସମସ୍ତେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, କାରଣ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ କେବଳ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟିହୀନ କନ୍ୟା ନେଇପାରିବେ। ପିତାମହ ଶ୍ରୀସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଗୋଦିରେ ବସାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଶୁଘି ସ୍ନେହ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ହେ ଦେବୀ, ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଡାକିଛନ୍ତି, ଏବେ ତୁମେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଲବଣ ଶାଗର ମଧ୍ୟରେ ନେଇଯାଅ।" ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସରସ୍ୱତୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ନାଡି ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଉପରେ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପିତାମହ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—"ଦୁଃଖ କରନି, ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ ମହିମା ଓ ଲାଭ ପାଇବ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ଶାଗର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଦିଅ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ସରସ୍ୱତୀ ପଦ୍ମଜଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, "ମୁଁ ଯିବି," ବୋଲି କହିଲେ ଓ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଲେ। ପିତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧୁର କଥା କହି, "ଭୟ କରନି," ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସଙ୍ଖ, ଢୋଳ ଓ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ଶରତ ପଦ୍ମ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଭୂଷିତ ହୋଇ, ତାରାମାଳା ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମଦଳ ସଦୃଶ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ମଧ୍ୟରେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୁଭ କୀର୍ତି ବିକିରଣ କରୁଥିଲେ। ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଉଜାଗର କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଯିବା ସମୟରେ, ଦ୍ରୁତ ପ୍ରଭା ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବି; କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ବନ୍ଧୁ?" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସରସ୍ୱତୀ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—"ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯିବି, ତୁମକୁ ଦେଖିବି; ଦେବତାମାନେ ଆମ୍ଭେ ସହିତ ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିବେ।" "ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁଖ କର, ହେ ହସନ୍ତି; ମୁଁ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତୁମେ ପୂର୍ବମୁଖୀ ସରସ୍ୱତୀ।" ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନରେ ଶତ ଶତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଦାନ ଏଠି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏଠି ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—"ଆଉ ଏକଥର ମିଳନ ହେଉ, ତୁମ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ, ମୋତେ ମନେ ରଖ।" ଏହିପରି ଯମୁନା, ରୂପବତୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହଚରୀଙ୍କୁ ଶୁଭ କାମନା କରି ଦେଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତସ୍ଥିତି ସହ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଉତ୍ତଙ୍କ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ସେ ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷ ତଳରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନିଜ ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖା ଦେଲେ। ସେଠି, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରି ମହାଫଳ ଲାଭ କରୁଥିଲେ।