ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ, ତପସ୍ୟାରତ ଋଷିମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରୁଥିବା, ସମେତି ହୋଇ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ସେହି ମହା ଯଜ୍ଞକାରୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେ ପୂର୍ବାବାହିନୀ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏବେ, ରାଜନ୍, ପୃଥିବୀରେ ଘଟିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁଁ ଯେ, ମଙ୍କଣକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହାତକୁ କୁଶ ଘାସର ଏକ ତୀର ଲାଗି ଘାଉ ହୋଇଥିଲା; ଏହି ଘାଉରୁ, ରାଜନ୍, ଚିନି କଦଳୀର ରସ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଉଥିଲା। ସେ ଚିନି କଦଳୀର ରସ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ସହିତ, ସେଠାରେ ଥିବା ସବୁ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ୍—ତାଙ୍କ ତେଜରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୂଚନା ମିଳିଲା—“ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏହି ଋଷିଙ୍କ ମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଠାଯାଇଲା। “ସେଉଁଠି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ କହ।” ରୁଦ୍ର ଯାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ’ଣ ହେତୁରୁ ତୁମେ ଏପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? ତୁମେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।” ଏପରି ନିୟମିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଓ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ଦେବ, ତୁମେ ଦେଖୁନାହିଁ କି ମୋ ହାତରୁ ଚିନି କଦଳୀର ରସ ବହୁଛି?” ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଦେବତା ହସି, ମୋହିତ ମନସ୍କ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ମୋତେ ଦେଖ।” ମହାଦେବଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତିରେ, ଋଷି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ଏହି ମୋତେ କେ ରୋକିଲେ?” ତା’ପରେ, ରାଜନ୍, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଚାପିଲେ। ଏଠାରୁ, ରାଜନ୍, ହିମର ଦ୍ୱାରା ଧଳା ଭସ୍ମ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଲା; ଏହା ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଓ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଏଁ ପଡ଼ି କହିଲେ—“ମୁଁ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଆପେକ୍ଷିକ ମାନେ ନାହିଁ, ହେ ଦେବ; ତୁମେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଚରାଚର ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ।” “ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ; ଯୁଗାନ୍ତେ ସମସ୍ତ ପୁଣି ତୁମେ ଲୟ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ମୁଁ କିପରି ବୁଝିବି? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ; ତୁମର କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତି।” ଏପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଋଷି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର କୃପାରେ ଏଠାରେ ମୋର ତପଅବିଭ୍ରମ ହୁଏନାହିଁ।” ତା’ପରେ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଋଷିଙ୍କୁ ପୁଣି କହିଲେ—“ମୋର କୃପାରେ ତୁମ ତପ ହଜାରଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଉ। ମୁଁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ବିଶେଷ କରି ଏହି ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ, ସଦା ତୁମ ସହିତ ବସିବି। ଏଠି ସରସ୍ୱତୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯିଏ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ବା ପରଲୋକର କୌଣସି ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଅସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବ ତୀରେ ଯିଏ ଜପ କରେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ସେହିଠି ସ୍ନାନ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଲାଭ କରେ। ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସରେ ଦେହ କ୍ଷୀଣ କରି, ତପସ୍ବୀ ଜଳ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଭୋଜନ କରେ। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତପସ୍ୟା, ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ବ୍ରତ ଉପାସନା କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁଠି କରିଥାଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମପଦ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଯାହା ଦାନ ଦିଏ, ଏକ ତିଳ କିମ୍ବା ସୁନା ଦିଏ, ତାହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଥିଲେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦାନ ସମାନ। ଏଠି ପିତୃକର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ, ଏକ ତିଳୋଦକ ଦେଇ, ଏକେବାରେ ୨୧ ପୁଢ଼ି ପିଢ଼ିକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ପିତୃମାନେ ଏଠି ଏକ ପିଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତି ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଯଦି ସେମାନେ ଆଉ ଭୋଜନ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ମାର୍ଗରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କିପରି ଘଟିଥିଲା। ପୂର୍ବକାଳରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବସୁମାନେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ତୁମେ ବେଳାଉ ଓ ଲବଣ ଶାଗରର ପଶ୍ଚିମ ତୀରକୁ ଯିବା ଦରକାର, ଏହି ବଡ଼ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଦିଅ। ଏହା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟମୁକ୍ତ ହେବେ; ନହେଲେ, ସେ ଅଗ୍ନି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦହିଯିବ। ତେଣୁ, ଏହି ବିପଦରୁ ଦେବତାମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ସୁରକ୍ଷା କର; ମାତୃସ୍ନେହରେ, ହେ ରମ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଦେବତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦିଅ। ଏପରି ବଳବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବୀ କହିଲେ—“ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ; ମୋ ପିତା, ସାର୍ବଭୌମ, ତାଙ୍କୁ ଚୟନ କରନ୍ତୁ। ସେଠିଏ ଆଜ୍ଞାପାଳନାରେ ଅବିଚଳିତ ଏକ କନ୍ୟା ଭାବରେ ମୁଁ ଏଠି ରହୁଛି; ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୁଁ କେବେ ଏକ ପଦକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଏଠିକୁ ଯାଏନାହିଁ। ତେଣୁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଚାର କରନ୍ତୁ।” ଦେବୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ସମସ୍ତେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେଠି, ସମସ୍ତେ କହିଲେ—“ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇଯିବାରେ ତୁମ ଜ୍ଞାନୀ, ଦୋଷରହିତ କନ୍ୟା ସରସ୍ୱତୀ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ, ହେ ପ୍ରଜାପତି।” ପ୍ରଜାପତି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ କୋଳରେ ରଖି, ମୁଖେ ଚୁମି, ସ୍ନେହରେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ଦେବତାମାନେ ମୋତେ ଡାକିଥିଲେ; ଏବେ ତୁମେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, କଥା କହ। ଏହି ବଡ଼ ଅଗ୍ନିକୁ ନେଇ ଲବଣ ଶାଗରରେ ଫେଙ୍କିଦିଅ।