ପୁଷ୍କର ତୀରେ ବଡ଼ ଧାର୍ମିକ ବଳିଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତିଥିମାନେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ, ଶୁଭ ଦିନ ଘୋଷିତ ହେଲା ଓ ଦେବତାଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁସୃତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବଳିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଉଦ୍ଧୂତ ହେଇ ବଳିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଁକୁ ବଳି ଦେଇବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ଯାହା ଭାବିଲେ, ତାହା ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏଠି ସେଠି ସେବା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଚଳିଲା; ଏହି ବଳିର ସଫଳତାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ—ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେବେ! ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବଳି ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ବେଳେ, ଭୀଷ୍ମ, ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ‘ସୁପ୍ରଭା’ ଓ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଶୀଘ୍ରବାହିନୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଳିଉପସ୍ଥାନରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ସେଉଁଠି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଭରିଗଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ପୁଷ୍କରରେ ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ, ପାଞ୍ଚ ଧାରା ସହିତ, ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କଲେ; ତାଙ୍କୁ ‘ସୁପ୍ରଭା’ ଓ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ଋଷିମାନେ, ନିଜ ନିଜ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା, ଏକଠି ହୋଇ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏହି ବଳିକାର୍ଯ୍ୟର ମହାମୁନିମାନେ ଡାକିବାରେ, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରସ୍ୱତୀ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ‘ପୂର୍ବବାହିନୀ’ ଭାବେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ କୁହାଯାଏ। ଏହିଠାରେ ଆଉ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ୟକର କଥା ଶୁଣ, ରାଜନ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଙ୍କଣକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୁଶ ଘାସର କାଟରେ ହାତରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲା; ଏହି ଘାଉଠାରୁ ଚିନି ରସ ଝରିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସହନୃତ୍ୟ କରିଲା। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାପସୀ ଋଷିମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ—‘ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ଋଷି ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଲା। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ସେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏହା କହ।’ ରୁଦ୍ର ଯାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛ?’ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ଏପରି ରୋକାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁନି ନୃତ୍ୟ କରିଯାଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ଦେଖୁନ୍ତୁ, ମୋ ହାତରୁ ଚିନି ରସ ଝରୁଛି!’ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଦେବତା ହସି କହିଲେ: ‘ମୁଁ ଏହାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ମନେ କରୁନାହିଁ; ଦେଖ, ମୋ ପାଖକୁ।’ ମହାଦେବଙ୍କ ଏହି କଥାରେ, ମୁନି ଧ୍ୟାନ କରି କିଏ ମୋତେ ରୋକିଲେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଆଉ ଏକ ଆଉଳିରେ ଚିରିଲେ; ତାଠାରୁ ବରଫ ପରି ଧଳା ଭସ୍ମ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି କହିଲେ: ‘ମୁଁ କେହିଁଠୁ ଆପଣଠାରୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ, ହେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଆପଣ ଚରାଚର ଜଗତର ଆଶ୍ରୟ।’ ‘ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି; କାଳାନ୍ତେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ଆପଣଙ୍କୁ ଲୀନ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ମୁଁ କିପରି ବୁଝିପାରିବି? ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିର୍ଭୟ ହୁଅନ୍ତି।’ ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରି ମୁନି ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: ‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ହୋଇନାହିଁ।’ ଏହିପରି ଶୁଣି ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ: ‘ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ତପସ୍ୟା ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ମୁଁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ବିଶେଷକରି ଏହି ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସଦା ତୁମ ସହ ବାସ କରିବି।’ ‘ଏଠାରେ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ନାହିଁ। ପୂର୍ବ ତୀରେ ଜପ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଏଠି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ସେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ତପସ୍ୟା ଓ ଉପବାସରେ ଦେହ କ୍ଷୀଣ କରି, ଜଳ, ବାୟୁ କିମ୍ବା ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ତାପସୀ ଏଠି ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ। ମାଟିରେ ଶୁଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ମାତ୍ର ତିଳ କିମ୍ବା ସୁନା ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦାନ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ, ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତି କହିଥିଲେ। ଏଠି ପିତୃକର୍ମ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେ ଏକୋଇଶି ପିଢି ସହ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅନ୍ତି; ଏଠି ଏକ ତିଳ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧାର ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗପଥକୁ ଯାନ୍ତି। ଯଦି ସେମାନେ ପୁନି ଖାଦ୍ୟ ଚାହନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପଥକୁ ଯାଅନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ରାଜନ୍, ସରସ୍ୱତୀର ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣ; ସରସ୍ୱତୀ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ବସୁମାନେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ।