ପୁଷ୍କର ପବିତ୍ର ତୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ। କିଏ ଦେହରେ ବଡ଼, କିଏ ଚକୁ ଉଭା, କିଏ ଲମ୍ବା କାନ, କିଏ ବିକୃତ କାନ ଓ ଫାଟିଯାଇଥିବା କାନ ଥିଲେ। କିଏ ଲମ୍ବା ଲଳାଟ, କିଏ ବିକୃତ ଲଳାଟ ଓ ତାଙ୍କର ତନ୍ଦନ ଓ ଚମ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଶୁଦ୍ଧ ମନର ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କର ଉଦର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସମସ୍ତେ ପୁଷ୍କରକୁ ଦେଖି, ତାହାର ପବିତ୍ର ମହିମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହମାନେ ଏହାର ତୀରରେ ଜମା ହେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଥିଲେ; କିଏ ପଥର ଚାପି, କିଏ ଚୁନା ଚବା, କିଏ ଶୁଦ୍ଧି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିଲେ। କିଏ ବାୟୁ ଉପରେ ଜୀବନ କରୁଥିଲେ, କିଏ ଜଳ, କିଏ ପତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ; ଅନେକ ମହାପୁରୁଷ ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, କିଏ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଝିଲିରେ ଏକ ମୁହଁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ସୁନ୍ଦର ହେଇଗଲା; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମୁହଁ ଦେଖିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ହେଇଗଲା; ଏହି ତଥ୍ୟରୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ‘ମୁହଁ ଦେଖିବା’ ନାମ ଦେଲେ। ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ଦେବତାପୁତ୍ରଙ୍କ ପରି ଅତି ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଏଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇ ଦିଆ ଗଲେ; ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ନିଜର ଜନ୍ୟ ତାଗା ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରି, ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରି, ଚିନ୍ତା କରି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷ୍ୟ କ୍ଷୟ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ନାହିଁ; ଏହି ଝିଲି ସବୁଠୁ ବଡ଼।” ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ‘ମହାପୁଷ୍କର’ ନାମ ଦେଲେ। ଏଠାରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନିକଟରେ ଅନେକ କୁଞ୍ଜର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ, ପୂର୍ବ ସାରସ୍ୱତୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ସ୍ନାନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସାରସ୍ୱତୀର ପ୍ରମୁଖ ତୀର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ଭିତରେ ଥିଲେ; ତାହା ଚିରିମା, ଇଙ୍ଗୁଡ଼, କାଶମର୍ୟ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ଭିଭିତକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ପୌଲୋମା, ପଳାଶ, କରିରା, ପିଲୁ ଗଛ ଓ ସାରସ୍ୱତୀର ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା, ସ୍ୟନ୍ଦନ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। କପିତ୍ଥ, କରବୀର, ବିଳ୍ବ, ଅମ୍ଳାତକ, ଅତିମୁକ୍ତ, କନ୍ଦା, ପାରିଜାତ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିଲା। କଦମ୍ବ ଗଛର ଝୁପଡ଼ି ଅତି ପ୍ରଚୁର ଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା; ଫଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ପବନ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହଳାଇ ଯାଉଥିଲା; ଦନ୍ତୋଲୁଖଳିକା ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଘେରା ଦେଇଥିଲେ, ବିଶେଷ କରି ପଥର ଦ୍ୱାରା ଚାପିବା ମୁନିମାନେ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ର ଚନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଉପଚ୍ଚାର ହେଉଥିଲା, ଶିକାର ଦଳ ଦଳ ହେଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଅହିଂସା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ନିରତ ମୁନିମାନେ ଥିଲେ; ଏହି ସ୍ଥାନ କଞ୍ଚନ, ପୂର୍ବ ନନ୍ଦା ଓ ବିଶାଳକା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଉଥିଲା। ପୁଷ୍କରରେ ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବହୁଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମାର ସଭା ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ; ଶୁଭ ଦିନ ଘୋଷିତ ହେଲା, ଦେବତାଙ୍କର ନିୟମ ଅନୁସରଣ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଏଠି ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମନରେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ଧର୍ମ ଓ ଧନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏଠାଏଠି ସେବା କରୁଥିଲେ; ଦେବମାନେ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଉପକରଣ ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ବାଜୁଥିଲା; ଯଜ୍ଞର ସଫଳତାରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନେ କଣ ଅନୁଭବ କରିଥିବେ! ପୁଷ୍କରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ରହି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା। ଏଥିରେ, ଋଷିମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ସାରସ୍ୱତୀକୁ ‘ସୁପ୍ରଭା’ ଓ ‘ସାରସ୍ୱତୀ’ ନାମରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାର ଯଜ୍ଞ ଉପରେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା; ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତି ମହାନ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ, ପୁଷ୍କରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ, ପାଞ୍ଚ ଧାରାରେ ବହି, ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କଲେ; ସେ ‘ସୁପ୍ରଭା’ ଓ ‘ସାରସ୍ୱତୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ, ଶାନ୍ତ ମୁନିମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ସାରସ୍ୱତୀକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ମହାମୁନିମାନେ ସାରସ୍ୱତୀକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ, ଋଷିମାନେ ସମ୍ମାନିତ କରୁଥିବା, ‘ପୂର୍ବଗାମିନୀ’ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏବେ, ରାଜା, ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ ଚମତ୍କାର ଗଳ୍ପ ଶୁଣ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଙ୍କଣକାକୁ କୁଶ ଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ହାତରେ ଆଘାତ ହେଲା; ହାତର ଘାଉରୁ ଚିନି କାନ୍ଦର ରସ ବେରିଗଲା। ଏହି ଚିନି ରସ ଦେଖି, ସେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ, ଏଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଚଳନ ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ—ସାରା ବିଶ୍ୱ—ନୃତ୍ୟ କରିଲା, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତେ ଅଭିମୂଢ଼ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଏଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ସୂଚନା ଦିଆଗଲା: “ସେ ଏଭଳି ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ମୁନି ପାଇଁ ପଠାଯାଇଲା। “ସେ ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ଏହାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍।” ରୁଦ୍ର ଗଲେ, ମୁନିଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ବିମୋହିତ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? ତୁମେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତୁମ ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଛ।