ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତିନି ଅନେକ ରୂପରେ, ବିଶ୍ୱ ରୂପ ଭାବେ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାଙ୍କର ରୂପ ଅତି ମନୋହର, ଚକ୍ଷୁ ଉଦାର, ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ରକ୍ଷାକାରୀ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ନଗର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ତପୋବନ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ବାସ କରନ୍ତି। ତିନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାସନରେ ବିରାଜିତ, ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସାବିତ୍ରୀ ଓ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି। ଦେବୀ ଯଜ୍ଞର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବେଦୀ, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣା, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସଫଳତା, ସମୁଦ୍ରର ସୀମା ତାଙ୍କର। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେବୀଙ୍କର; ତାଙ୍କର ତେଜ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ବିରାଜିତ। ତିନି ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଫଳତା, ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ରାଜଦ୍ୱାର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ନଦୀ ସଙ୍ଗମରେ ବି ତିନି ବିରାଜିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ନୀତିରେ ଜ୍ଞାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଟଳତା ଦେବୀଙ୍କର; ଉତ୍ତମ ଚାରିତ୍ର ଭାବେ ଉମାଦେବୀ ନାମରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦେବୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଶତ ଚକ୍ଷୁ ଭାବେ ମନୋହର ଦୃଷ୍ଟି, ଋଷିମାନଙ୍କର ଧର୍ମମୟ ମନ, ଦେବମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। କୃଷିକର୍ମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଦେବୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୁମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥିବା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିବା। ଯେବେ ଦେବୀକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତିନି ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିତ। ତିନି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଇଛା ପୂରଣ କରିଥିବା, ଶୁଭ ଦେଇଥିବା ଦେବୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଫଳତା ପାଇବେ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଗାୟତ୍ରୀ କହିଲେ: "ଏହିପରି ହେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି ଦେଇଛି, ମୋ ପୁତ୍ର।" ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ସତ୍ୟ ଭାବେ ଶୁଣିଛି; ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ବିରୋଧ ଓ ଶାପ ଦେବା ଏଠାରେ ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବୀକୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ରୁଦ୍ର ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ମୋ ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା; ମୁଁ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଅନୁଭବ କରିଥିଲି।" "ଧନ୍ୟ ନାରାୟଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ୟ ଭାର୍ୟା ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ଭକ୍ତିରେ ରଚି, ପର୍ବତରେ ରଖିଥିଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ, ରାଜଶ୍ରୀ ଦେବୀକୁ ତୃପ୍ତି ଓ ପୋଷଣ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ।" "ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି କଥା ତୁମ ମୁଖରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ପରେ କଣ ଘଟିଲା ଏବଂ ଏଠାରେ କଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଅନୁସୂଚନା କର। ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିଲେ ମୋ ଶରୀର ପବିତ୍ର ହେବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: "ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ତିନି ପୁଷ୍କରରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାଜା, ଆଗର କଥା ଶୁଣ।" "ପ୍ରଥମେ, କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ମାରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ—ଏବଂ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଭ୍ର ତେଜରେ ଅନୁପ୍ରଭା, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ।" "ଏହି ବେଳେ ଅପ୍ସରାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଙ୍ଗୀତ କରି, ଆକାଶରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଅନେକ ଗନ୍ଧର୍ବ ସହିତ ତୁମ୍ବୁରୁ, ମହାଶ୍ରୁତି, ଚିତ୍ରରଥସେନ, ଉର୍ଣୟୁ, ଅନଘ, ଗୋମୟୁ, ସୂର୍ୟବର୍ଚ୍ଛ, ସୋମବର୍ଚ୍ଛ, ତ୍ରିନୟୁ, ନନ୍ଦି, ଚିତ୍ରରଥ, ଶାଳିଶିର, ପର୍ଜନ୍ୟ, କଳି, ତାରକ, ହାହା, ହୂହୂ, ହଂସ ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ।" "ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ଧାତା, ଆର୍ୟମାନ, ସବିତା, ବରୁଣ, ଅଂଶ, ଭଗା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ବାନ, ପୁଷଣ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି, ପର୍ଜନ୍ୟ—ଏହି ବାରୋଟି ଆଦିତ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।" "ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ; ମୃଗବ୍ୟାଧ, ଶର୍ବ, ନିରୃତି, ଅଜୈକପଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପିନାକୀ, ଅଜୟ, ଭବ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, କପାର୍ଦି, ସ୍ଥାଣୁ, ଭଗା, ରୁଦ୍ରମାନେ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଏଠି ଆଠ ଭସୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାରୁତମାନେ, ବିଶ୍ୱଦେବ ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ଜୋଡିଥିବା ହାତରେ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ।" "ବଡ଼ ସର୍ପମାନେ—ଶେଷ, ବାସୁକି, କାଶ୍ୟପ, କମ୍ବଳ, ତକ୍ଷକ—ଏଠି ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗରୁଡ, ବାରୁଣି, ଆରୁଣି, ବିନତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।" "ଧନ୍ୟ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ଜଗତର ଗୁରୁ ନିକଟକୁ ଆସି, କହିଲେ: 'ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ। ତେଣୁ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ହେ ପଦ୍ମଜ, ନମସ୍କାର।'" "'ମୋତେ ଏଠାରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତାହା ଅନୁସୂଚନା କର,' ଏହିପରି ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ କହିଲେ।" "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦେବମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜରେ ଦିଗ୍ବ୍ୟାପି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଗଲା।" ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତେ ମହାବ୍ୟାପକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଅଂଶ ନେଇଥିଲେ।