ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଭୃଗୁଙ୍କ ସହିତ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ବେଦୋକ୍ତ କ୍ରିୟା ବଡ଼ ନିୟମିତ ଭାବେ ହେଲା ଏବଂ ସେଠିରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପର୍କରେ ଭୀଷ୍ମ ଜିଜ୍ଞାସା କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଠି କ’ଣ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା? ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ? ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ, ଯିଏ ଆଭୀର କନ୍ୟା ଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରେ ଘରବାଧୁ ଭାବେ କ’ଣ କଲେ? ଏବଂ ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ କ’ଣ କଲେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ତାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ରୁଦ୍ର ଏକ ବିଚିତ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏସିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେଠି ସମସ୍ତେ ଚମତ୍କୃତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଏଠି କିଛି କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଉପଯୋଗୀ ଭୂମିକାରେ ରହିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୋପବାଳକମାନେ ଗୋପୀକାର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେଠି ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପାଖରେ ଉପବିତ ଧାରଣ କରି, ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ, “ହେ ପୁଅ!” ତାଙ୍କ ବାପା କହିଲେ, “ହେ ଝିଅ!” ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସଂବନ୍ଧୀ କହିଲେ, “ହେ ବୋନ୍!” ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ କହିଲେ, “ହେ ସଖୀ!” ସମସ୍ତେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ତୁମକୁ କିଏ ଏଠାକୁ ଆଣିଛି? କିଏ ତୁମର ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଉତାରି, ଉଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇଛି? ତୁମ ଜଟା କିଏ ଲାଲ ଧାଗାରେ ଶୋଭିତ କରିଛି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ହରି ସ୍ୱୟଂ କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଏଠାକୁ ଆଣିଛୁ, ଏହି ବିବାହ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛୁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କନ୍ୟାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି—ଏଠାରେ ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହିବେ ନାହିଁ। ସେ ଧର୍ମାଚାରିଣୀ ଓ ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସମସ୍ତ ବଂଶର ଉତ୍କର୍ଷ। ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନ ଥାନ୍ତି, ସେ କିପରି ଏହି ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚୁଥାନ୍ତି? ଏହି କଥା ଜାଣି, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ; ତୁମ ଝିଅ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଚିରଯୁଗ ଧ୍ୟାନ କରି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରି ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ମିଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ତୁମ ଝିଅ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ତୁମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶିଳ୍ପଶୀଳ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଇଛି। ଏହି ଆଭୀର କନ୍ୟା ସହିତ, ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ତୁମ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିବ। ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ଅବତାର ନେବି, ଯେତେବେଳେ ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରିବେ। ସେମାନେ ଅବତରିବାବେଳେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରିବି; ତୁମ ସମସ୍ତ କନ୍ୟାମାନେ ମୋ ସହିତ ରହିବେ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ, ଦ୍ୱେଷ କିମ୍ବା ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିବ ନାହିଁ; ଗୋପମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗାୟତ୍ରୀ ଉପରେ କେହି ଦୋଷ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରି ଅପସରିଗଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳ ହେଉ। ଆମ ବଂଶରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଅବତାର ହେଉ।” ତୁମ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଉ; ଏହି ଶୁଭା ଝିଅ ଆମ ବଂଶକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋପମାନେ ସଂତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାମ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା କଥା କହିଲେ; ଗାୟତ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ପରିବାର ବାନ୍ଧବ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜାବିତ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଗାୟତ୍ରୀ କହିଲେ, “ମୋ ନାମ କିଏ ରଖିଛି? ମୁଁ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି?” ତାପରେ ସେ ବାମ ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ, “ମା, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ମୋ ସଖୀମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଯାଉ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିବି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପାଇଛି, ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ କେହି ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ।” ସମସ୍ତେ ବିଦାୟ ନେଲେ, ତାପରେ ଶୋଭାମୟୀ ଗାୟତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଗାୟତ୍ରୀ ଯେଉଁ ଦାନ ଦେଲେ, ତାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲା। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଶୁଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମୀପରେ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଏପରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା। ଏହି ସମୟରେ କପର୍ଦ୍ଦି (ଶିବ) ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଚାରିପାଖରେ ପାଞ୍ଚ ମୁଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ବଡ଼ ଖପର ଧରି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, “ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ନିନ୍ଦିତ ହେଉଥିବା ତୁମେ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିଲ?” ବୋଲି ଅପମାନ କଲେ। ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ହସି କହିଲେ, “ଏହି ପିତୃୟଜ୍ଞ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।” କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଖାଇଲା ପରେ ଯାଅ।” କପର୍ଦ୍ଦି (ଶିବ) କହିଲେ, “ଖାଇଲା ପରେ ମୁଁ ଯିବି।” ଏଭଳି କହି, ସେ ଜମିରେ ଖପର ରଖି ବସିଗଲେ। ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦେଖି, ଈଶ୍ୱର ଚତୁରତା ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଖପର ଭୂମିରେ ରଖି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଦେଖିଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୁଷ୍କରକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, ଏବଂ ସେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ, ତାଁଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ।