ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏକ ମହାନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜିତ ହେଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଜୀବ ଏକାତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ କମଳ ଦଳ ସମ ନୟନ ଧାରିଣୀ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କର୍ତ୍ତା, ଯେପରି ମୋର ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି କରିବାକୁ ହେବ।” ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଉ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ମୋତେ ନମସ୍କାର କରାଯାଏ, ତୁମେ ତାହାକୁ ସଫଳ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।” ତାହାପରେ ଵିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଭୟ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ; ମୁଁ ଦାନବମାନଙ୍କର ନାଶ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି।” ସେଉଁଠି ଥିବା ଯାତୁଧାନ, ଅସୁର ଓ ଅନ୍ୟ ଅବରୋଧକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନାଶ କରିଦେବି; ଆପଣ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ। ଏପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଏଠି ଥିଲେ, ସଠିକ ସମୟରେ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ତେବେ ଶୁଭ ପବନ ବହିଲା, ଦଶ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ସ୍ଫଟିକ ହେଲା। ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯଜ୍ଞ ପରିଦକ୍ଷିଣ କଲେ; ଗ୍ରହମାନେ କୌଣସି କ୍ଷତି ଦେଉନଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଇ ରହିଲେ। ପୃଥିବୀ ଧୂଳି ରହିତ ହେଲା, ଜଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ନଦୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ବହିଲେ, ସାଗର ଅଶାନ୍ତ ହେଲାନି। ଲୋକମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୁଭ ହେଲା, ମହାମୁନିମାନେ ଶୋକ ରହିତ ହୋଇ ବେଦ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ପାଠ କଲେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଅବସରରେ, ଅଗ୍ନି ଶୁଭ ରହିଲା, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମ ଓ ନୀତିରେ ଅବିଚଳ ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁନାଶୀ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକାତ୍ରିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଏଠି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆସିଲେ। ବୃକ୍ଷ, ଔଷଧି, ଓ ଯାହା କିଛି ଉଗୁଁଥିଲା କିମ୍ବା ଉଗୁଁନଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆଣିଦିଆଯାଇଥିଲା। ଯଜ୍ଞ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାଶରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ରହିଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବସିଲେ। ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଏଉଁ ସମୟରେ ନିଜ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି, ଏକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ସେବା କଲେ; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବର୍ଷିମାନେ ଆଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜର୍ଷି ଚାରିଏଦିଗରୁ ଆସି, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କିଏ ପୂଜ୍ୟ ହେବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଆସିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଞ୍ଜଳି ନେବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ବରୁଣ ନିଜେ ମଣି ଦେଲେ, ଦକ୍ଷ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ; ବରୁଣ ଲୋକରୁ ଆସି ନିଜେ ପାକା ଖାଦ୍ୟ ପରିବେଷଣ କଲେ। ବାୟୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାଦ ଆଣିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରସ ରନ୍ଧିଲେ, ସୋମ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ବୃହସ୍ପତି ବୁଦ୍ଧି ଦାନ କଲେ। ଧନର ଦେବତା ବିଭିନ୍ନ ଧନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ; ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ନଦୀମାନେ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଉପକୂଳ, ଝରଣା, ସରୋବର, ତଳାବ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳାଶୟ ଏଠି ଥିଲେ। ମୁଖ୍ୟ ଝରଣା, ଅସଂଖ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସରୋବର, ସମସ୍ତ ଜଳାଶୟ ଓ ସାତି ସମୁଦ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଲବଣ, ଉଖୁ, ମଦ୍ୟ, ଘୃତ, ଦହି, ଦୁଧ, ଓ ଜଳ—ସାତି ଲୋକ, ସାତି ପାତାଳ, ସାତି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ନଗର—ସମସ୍ତ ଏଠି ଥିଲେ। ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଘାସ, ଶାକସବ୍ଜି, ଫଳ; ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦଭାଷ୍ୟ, ସୂତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସବୁ ଏଠି ଥିଲା। ଅରୂପ, ସରୂପ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ—ସବୁ ଏହି ପୂର୍ବଜ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଦେବସଭାରେ, ଋଷିମାନେ ଏକାତ୍ରିତ ହେଇଥିବା ସମୟରେ, ଵିଷ୍ଣୁ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ବାମ ପାଖରେ ପିନାକଧାରୀ କୃପାଳୁ ରୁଦ୍ର ଥିଲେ; ଏଠିଏ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜାରୀ ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ଏଠି ଭୃଗୁଙ୍କୁ ହୋତୃ ପୂରୋହିତ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ମରୀଚିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଗାତା, ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂରୋହିତ ନିୟୋଜିତ କରାଗଲା। ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଦସ୍ୟ ହେଲେ; ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ପୂରୋହିତମାନଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଇଥିଲା; ବୈଶ୍ରବଣ ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ କଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠି, ବାହୁଳି, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ଚାରି, ଦୁଇ, ଦଶ—ଏଭଳି ମୋଟ ସୋଳଖଣ୍ଡ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମଣ୍ଡନ କରାଗଲା। ଯଥାବିଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଲିନେନ ବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ। ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣର ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ମୁଁହିଁ ହେଲା; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସଂସାର ରକ୍ଷା କଲେ। ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ରସରେ ଓ ପ୍ରଚୁରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଜନ ତିଆରି ହେଲା। ଯାହା କେବେ ଶୁଣାଯାଇନଥିଲା, ଦେଖାଯାଇନଥିଲା, ତାହା ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ଖୁସି ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଗ୍ୱାଟ ନାମ ଦେଲେ ବୈଶ୍ୟମାନେ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଦ ସେବା କରିବା ଉଚିତ—ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଭୋଜନ ପ୍ରଦାନ, ଓ ଅବଶିଷ୍ଟ ସଫା କରିବା। ସେମାନେ ସେହି ସମୟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ତାପରେ ପ୍ରପିତାମହ ପୁନି କହିଲେ, “ସେବା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅଶ୍ରମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛି।” ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବ ମହା ଶୋଭା ପାଇଲା, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଧର୍ମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକତାର ଦୀପ ଜ୍ୱଳାଇଥିଲେ।