ହେ ମହାମୁନି, ତୁମେ ସେଠାରେ କ’ଣ କରିଥିଲେ—କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା କ୍ଷମା? ଯାହା କିଛି କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ ସବୁ ଏଠାରେ ମୋତେ ଖୋଲାସା କର। ମୁଁ ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ହୃଦୟରେ ସବୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ବିଶେଷକରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କୃତ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞଧର୍ମର ନିୟମ। ଯଜ୍ଞର କ୍ରମ, ତାହାର ଆରମ୍ଭ, ହୋତୃ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିଜେ କିପରି ଭାଗ ପାଇଥିଲେ, କିଏ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ହବି ଦିଆଯାଇଥିଲା—ଏହି ସବୁ ମୋତେ କହ। ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, କିଏ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ ଅମରଦେବତାମାନେ କ’ଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଖୋଲାସା କର। ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଦେବଲୋକ ଛାଡ଼ି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଥିଲେ? ଘୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ନିୟମିତ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଅଗ୍ନି, ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ବେଦୀ, ଦର୍ଭି, ଉଦକପାତ୍ର, ଚମସ ଏବଂ ଆବଭୃଥ ସଂସ୍କାର—ଏହି ସବୁ କିପରି ହେଲା? ସେ କିପରି ଏହି ତିନି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅହୂତି ନେବାର ଅଧିକାରୀ, ଦେବତାମାନେ ଅହୂତି ଗ୍ରାହକ ହେଲେ, ପିତୃମାନେ ପିତୃକର୍ମ ଗ୍ରାହକ ହେଲେ? ଭାଗବିତରଣ ପାଇଁ, ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କେଉଁଠି କ’ଣ କ’ଣ କରାଗଲା? ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଇଂଧନ, ଦର୍ଭା, ସୋମ, ପାବକ, ପରିଧିକାଷ୍ଠ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା ତିଆରି କଲେ? ପୂର୍ବକାଳରେ କିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ? ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମିଷ, କାଳମାନ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ—ଏହି ସବୁ କିପରି ନିର୍ମିତ ହେଲା? ଋତୁ, ସଂଧି, ପ୍ରାଚୀନ ତିନି ପ୍ରମାଣ, ଆୟୁଷ୍ୟ, କ୍ଷେତ୍ର, କ୍ଷୟ, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା—ଏହି ସବୁ କିପରି ଆସିଲା? ତିନି ବର୍ଗ, ତିନି ଲୋକ, ତିନି ବିଦ୍ୟା, ତିନି ଅଗ୍ନି, ତିନି କାଳ, ତିନି କାର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ଗୁଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସେ କିପରି ଏହି ଲୋକମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧିମାନେ, ଧର୍ମମାର୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମମାର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ? ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷକ, ଚାରି ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ନିବାସୀ—ଏହି ସବୁ କିପରି ହେଲେ? ସେ ଯିଏ ପରମ ଜ୍ଵାଳା, ପରମ ତପସ୍ବୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ପରମାତ୍ମା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ, ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତମ, ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି, ଶାସନକ୍ଷମ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଭୁ। ସେ ସତ୍ମଧ୍ୟରେ ଅସତ୍, ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା। ଶିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶିଳା, ତେଜସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଜଗତର ପିତା, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ମୋ ମନର ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା—ସେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚାହିଲେ, କିପରି ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥିଲା? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋର ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତୁତିୟ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଗାନ କରନ୍ତି, ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତ ଚମତ୍କାର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: ତୁମେ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମଉପାସନା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା କହିବି—ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ହୃଦୟରେ ଶୁଣ। ଯାହା ବିଷୟରେ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେହି ପରମପୁରୁଷର ହଜାର ମୁହଁ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ, ହଜାର ପଦ, ହଜାର କର୍ଣ୍ଣ, ହଜାର ହାତ—ସେ ଅବିନାଶୀ। ତାଙ୍କର ହଜାର ଜିହ୍ବା, ହଜାର ଶକ୍ତି, ହଜାରଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ହଜାରଙ୍କୁ ଦେବାଳୁ, ହଜାରଙ୍କ ମୂଳ, ଅବିନାଶୀ, ହଜାର ଭୁଜାଧାରୀ। ସେ ନିଜେ ହବି, ଆଘ୍ରା, ଆହୁତି, ଘୃତ ପାତ୍ର, ପାତ୍ର, ପବିତ୍ରକ, ବେଦୀ, ଦୀକ୍ଷା, ପକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଚମସ। ସେ ଚମସ, ସୋମ, ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ, ଉଦକପାତ୍ର, ଦକ୍ଷିଣା, ଧନ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁରୋହିତ, ସାମଗାୟକ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାହାୟକ, ସଭା, ଯଜ୍ଞଶାଳା। ସେ ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଇଂଧନ, ଦର୍ଭା, ଚମସ, ଦର୍ଭି, ମୁଷଳ, ପୂର୍ବ ପରିଧି, ବେଦୀ, ପୁରୋହିତ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଯାହାକି ଉପଯୁକ୍ତ। ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିଶାଳ ପ୍ରମାଣ, ନିଶ୍ଚିତ ମାନ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟା, ଅଶ୍ୱ, ବେଦୀ, ଦର୍ଭା। ସେ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, ଅହୂତି, ଅଗ୍ନିର ଭାଗ, ଏହି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାହକ, ଭୋକ୍ତା, ଶୁଭ ଶିଖାଧାରୀ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ। ବେଦବିଦ୍ମାନେ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ତୁମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, କପିଲ, ପରମେଶ୍ୱର, ଦେବମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି, ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତ୍ରୟମ୍ବକ; ସନତ୍କୁମାର, ମହାତ୍ମା ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରାଚୀନ ଦେବମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଦାହମାନ୍ୟ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସମାନ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ପଦ୍ମର ଗଭୀର ଅଂଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଦେବମାନେ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ପୌଷ୍କରକ ରୂପ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ବେଦର ମୁଖ ଭାବେ ବରାହ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ପୁଷ୍କରରେ କୋକାମୁଖ ତୀର୍ଥକୁ ବିଶାଳ କରି, ବେଦ ପାଦ ଭାବେ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ ଦାଢ଼ି ଭାବେ, କ୍ରିୟା ହାତ ଭାବେ, ବେଦୀ ମୁଖ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଜିହ୍ବା ଅଗ୍ନି, କେଶ ଦର୍ଭା, ମୁଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମ, ମହାତପସ୍ବୀ, ଦିନ ଓ ରାତି ଚକ୍ଷୁ, ଦିବ୍ୟ, ଅଙ୍ଗ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ରଧ୍ୱନି ଅଳଙ୍କୃତ। ତାଙ୍କର ନାକ ଘୃତ, ଚୁଞ୍ଚ ଚମସ, ସାମ ଗୀତି ଶବ୍ଦ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ, ମହାନ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କର୍ମ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରଶଂସିତ।