ଏକ ନିର୍ବିକାର ଭିକ୍ଷୁ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ଶୋକ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ନ କୌଣସି ବିରୋଧ, ନ କୌଣସି ମିଳନ, ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାରେ ଅପ୍ରଭାବିତ ଥାଏ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱରୂପ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଭାବେ ଘୁରିବା ଏହି ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଗୁଣ। ଏହିପରେ, ଭୀଷ୍ମ ମୁନିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଲୋଟସ୍ ପତନରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ତୀର୍ଥ ଓ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ। ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ? ସେଠାରେ କିଏ କିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋତ୍ୱିଜ୍ ଆସିଥିଲେ? ସେହି ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ କ’ଣ ଥିଲା, କ’ଣ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା, ଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦକ୍ଷିଣା କ’ଣ ଥିଲା? ବିରିଞ୍ଚି କିପରି ବେଦି ଓ ତାହାର ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିଲେ? ସେହି ସର୍ବଦେବତାପୂଜିତ ପ୍ରଧାନ ଯଜ୍ଞଭୋକ୍ତା କିଏ, ଯିଏ ବେଦରେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ? ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେଉଁ ଆଶା ନେଇ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ? ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଅମର ଓ ଅଜର, ସେପରି ତାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାପୁରୁଷ ସ୍ୱର୍ଗ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବେଦ ଓ ଔଷଧି ତାଙ୍କର ଦୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ, ଏହି ହେଉଛି ବେଦର ପ୍ରମ୍ପରା। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠାରେ କେଉଁ ଆଶା ଓ ଫଳ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଥିଲା, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। ଆପଣ ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ; ଏଠାରେ ଏକ ନାରୀ ଅଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ଶତରୂପା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠି ସେ ସାବିତ୍ରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କର ମାତା, ସେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ସାତ ଋଷି ଓ ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ସାବିତ୍ରୀ ମନୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ବିଧିବଦ୍ଧ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପତିବ୍ରତା, ଶୋଭାମୟୀ ସ୍ମିତାବନ୍ତୀ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଛାଡି ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଅନ୍ୟ ଏକା ନାରୀ ସନ୍ଧାନ କଲେ? ସେ ନାରୀଙ୍କ ନାମ କ’ଣ, ଗୁଣ କ’ଣ, କାହା ଝିଅ, କେଉଁଠି ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିଏ ଦେଖାଇଲା? ସେ ଦେବୀ ଦେଖିବାକୁ କିପରି ମନମୋହିନୀ, ଯାହାକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନେ କାମନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗରେ ସେ ସାବିତ୍ରୀଠାରୁ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟୀ, ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ। ଦେବତା ସେ ନାରୀଙ୍କୁ କିପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ପରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ସବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ନୂତନା ନାରୀକୁ ଦେଖି ସାବିତ୍ରୀ କ’ଣ କଲେ? ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଚରଣ କେମିତି ଥିଲା? ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସେଠାରେ କ’ଣ କହିଥିଲେ? କହିଥିବା କିମ୍ବା ଅକଥିତ ସବୁ କଥା ଆପଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତୁ। ଆପଣ ସେଠାରେ କ’ଣ କଲେ—କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା କ୍ଷମା? ସେଠାରେ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ଦେଖାଯାଇଥିଲା, କିମ୍ବା କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେସବୁ ଏଠି କହନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏଠି ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ବିଧି ସବିସ୍ତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କ୍ରମ ଅନୁସାରେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, କିଏ ହୋତା ପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ କ’ଣ ଥିଲା, ପ୍ରଥମ ହୋମ କାହା ପାଇଁ ହେଲା— ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କଲେ, କିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଅମରମାନେ କ’ଣ କଲେ—ସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତୁ। ସେ କିପରି ଦେବଲୋକ ଛାଡ଼ି ମର୍ତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ? ଗୃହ୍ୟାଗ୍ନି, ନିୟତ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଅଗ୍ନି— ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ବେଦି, ଚମସ, ଅଞ୍ଜନପାତ୍ର, ସୂର୍ପି, ଆବଭୃଥ ସଂସ୍କାର—ଏ ସମସ୍ତ କିପରି ହେଲା? ସେ କିପରି ତିନି ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଯାହା ହବିର୍ ବାହକ; କିପରି ଦେବମାନେ ତିନି ଅଂଶ ପାଇଲେ, ପିତୃମାନେ ପିତୃତର୍ପଣର ଅଂଶ ପାଇଲେ— ଯଜ୍ଞ ବିଧି ଅନୁସାରେ କେଉଁ କେଉଁ ଯଜ୍ଞ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; ଯଜ୍ଞସ୍ଥମ୍ଭ, ଇଂଧନ, ଦର୍ଭା, ସୋମ, ପାବକ, ପରିଦ୍ଧି କାଠ—ଏହି ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ କିପରି ବ୍ରହ୍ମା ତିଆରି କଲେ; ପୂର୍ବକାଳରେ କିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ ହେଲେ— ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ, କ୍ଷଣ, ଏକାଏକି ସମୟ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ, ବର୍ଷ—ଏହି ସମସ୍ତ ସମୟ ମାପ ଓ ରୂପ; ଋତୁ, ସମୟ ଯୋଗ, ପ୍ରାଚୀନ ତିନି ପ୍ରକାର ମାପ; ଆୟୁ, କ୍ଷେତ୍ର, କ୍ଷୟ, ଚିହ୍ନ, ରୂପର ଶୋଭା— ତିନି ବର୍ଗ, ତିନି ଲୋକ, ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ, ତିନି ଅଗ୍ନି; ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବର୍ଗ, ଗୁଣ— ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଲୋକଗୁଡ଼ିକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ; ଧର୍ମମାର୍ଗ ଓ ଅଧର୍ମମାର୍ଗ— ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ; ଚାରି ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା— ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ୟୋତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା, ସର୍ବୋପରି ପରମ, ପରମ ଆତ୍ମାଧାରୀ— ସମସ୍ତ ଲୋକର ସେତୁ, ପବିତ୍ରମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର; ବେଦଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଜ୍ଞେୟ, ସାମର୍ଥ୍ୟଶାଳୀଙ୍କ ନାଥ— ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ, ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା— ନିୟମୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିୟମ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଜଗତର ପିତା, ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ସେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ, କିପରି ତାଙ୍କର ମନ ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥିଲା—ଏହି ମୋର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଏହି ମୋର ମହାସନ୍ଦେହ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବଦା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ସତ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।