ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି। ସେ ନିଜ ଜନାନୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ, କାର୍ଯ୍ୟକୁଶଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀ ଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବେଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ସହଯୋଗୀ ପୂଜାରୀ, ଶିକ୍ଷକ, ମାମା, ଅତିଥି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣେ ଘେରି ରହନ୍ତି। ଜେଷ୍ଠ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ, ଚିକିତ୍ସକ, ଆତ୍ମୀୟ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ, ମା, ବାପା, ଜାଏଁ, ଭାଇ, ପୁଅ ଓ ଜନାନୀ ସହିତ ସେ ଜୀବନ କଟାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜନାନୀ, ପୁଅ, ଝିଅ ଓ ଦାସ-ଦାସୀ ସହିତ କେବେ ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏମିତି ବିବାଦରୁ ବଞ୍ଚିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉପରେ ଜୟ ଲାଭ ହୁଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶିକ୍ଷକ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ନାଥ, ବାପା ପ୍ରଜାପତି ଲୋକର ନାଥ। ଅତିଥି ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, କର୍ମକାଣ୍ଡର ଅଧିକାରୀ, ଜାଏଁ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ଆତ୍ମୀୟ ବୈଶ୍ୱଦେବ ଲୋକର ନାଥ। ପରିବାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ପୃଥିବୀର ଦିଗମାନଙ୍କ ନାଥ, ମା, ମାମା, ଜେଷ୍ଠ, ଶିଶୁ ଓ ରୋଗୀ ଆକାଶରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ପୂଜାରୀ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଥ, ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଲୋକ ସାଧ୍ୟ ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ଚିକିତ୍ସକ ଅଶ୍ୱ ଲୋକର ନାଥ, ଭାଇ ବସୁ ଲୋକର ରକ୍ଷକ। ଜନାନୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକର ରାଣୀ, ଝିଅ ଘରରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ; ଜେଷ୍ଠ ଭାଇ ବାପା ସମାନ, ଜନାନୀ ଓ ପୁଅ ନିଜ ଦେହ ସମାନ। ଲେଖାପାଳ, ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ଝିଅ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଦୟା ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହିମାନେ ଯଦି କିଛି ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଅପମାନକୁ ଶାନ୍ତିରେ ସହିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଗୃହସ୍ଥ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସେ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କେବଳ ଅଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ତିନି ପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି, ପ୍ରତିଟି ଉଚ୍ଚ ଲାଭକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହିପରି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାକ୍ତନ ନିୟମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ମାଟି ଭାଣ୍ଡ ବୋହିବା, ଅନ୍ନ ଉଠାଇବା, ପରିବା ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଜୀବନ ମାର୍ଗ ଅଛି, ସେଠି ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ସେଠି ଦଶ ପୂର୍ବ ଓ ଦଶ ପର ଦିନ୍ଦା ଆତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧି ମିଳେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ମାର୍ଗ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକରେ ବସିବାର ଅଧିକାରୀ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ଆଶ୍ରମ ଛାଡି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାରେ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଏବେ ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରମ—ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ବିଷୟରେ କଥା ଆସୁଛି। ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଦେହରେ ଚିରା ଓ ଧଳା କେଶ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପରି ଗୃହସ୍ଥ ଦୀର୍ଘ ନିୟମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଭୀଷ୍ମ, ତୁମେ ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ତୀର୍ଥରେ ରହନ୍ତି, ଲୋକ ଜୀବନ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ତୃତୀୟ ଜୀବନ ଅଂଶ ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ କଟାନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ଶାସନ ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁର ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ୍। ସେତେବେଳେ କେବଳ ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପକରଣରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ହୁଏ; ଅନ୍ନ, ଯବ, ଜଙ୍ଗଲ ଶସ୍ୟ ଓ ଉଠାଇ ଆଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା, ଶୀତର ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ମଧ୍ୟ; ବନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଶୃତି ଅନୁସାରେ ଅଛି। କିଛି ଲୋକ ଯାହା ମିଳେ ସେତେବେଳେ ଖାଆନ୍ତି, କିଛି ଏକ ମାସ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ରଖନ୍ତି, କିଛି ଏକ ବର୍ଷ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପାଇଁ ରଖନ୍ତି। ଏହା ଅତିଥି ଉପାସନା ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ; ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଜାଗାରେ ରହନ୍ତି, ଶୀତରେ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା, ଶରତରେ ଅମୃତ ଭୋଜନ; ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିବା, ଅଙ୍ଗୁଳି ଉପରେ ଦଢ଼ି ରହିବା। କିଛି ଦାଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଚିଉଁଥିବା, କିଛି ପଥର ଦ୍ୱାରା। କିଛି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଉବା ଯବ ଖାନ୍ତି, କିଛି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, କିଛି ନିୟମ ଅନୁସାରେ। କିଛି ମୂଳ, କିଛି ଫଳ, କିଛି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାଇଖାନସ ତପସ୍ୱୀ ନିୟମ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୀକ୍ଷା ଦୃଢ଼ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲାଗି; ଚତୁର୍ଥ, ଉପନିଷଦ ଧର୍ମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ବନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଇଁ ଏକାଠି ଏହି ବୟସରେ ଚାଲିଥିବା; ଏହି ଦେଖୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଦ୍ରଷ୍ଟା। ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ସପ୍ତ ଋଷି, ମଧୁଚ୍ଛନ୍ଦସ, ଗବେଷଣ, ସଂକୃତି, ସଦିବ, ଭଣ୍ଡିର୍ୟବପ୍ର, ଅଥର୍ବଣ— ଅହୋବିର୍ୟ, କାମ୍ୟ, ସ୍ଥାଣୁ, ମେଧାତିଥି, ବୁଧ, ମନୋଭାକ, ଶିନିଭାକ, ଶୁନ୍ୟପାଳ, କୃତବ୍ରଣ—ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହି ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଏମିତି ପ୍ରମାଣିତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ବନବାସୀ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କର ଦଳ ମଧ୍ୟ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନା କରି, ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି, ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ମାୟା ଛାଡି ଦେଇ, ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବାକୁ ଯାନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ତୃତୀୟ ଆଶ୍ରମ—ବନପ୍ରସ୍ଥକୁ ଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦ୍ୟସ୍କ ଯଜ୍ଞ କରି, ସମସ୍ତ ବେଦର ଦାନ ଦେଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲିନ ହୋଇ, ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ, ଆତ୍ମାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। ନିଜ ମନରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ ଛାଡି, ସଦ୍ୟସ୍କ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍।